ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰੂਪਧਾਰੀ, ਹਰ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ, ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਝੀਲ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ, ਕੋਰਲ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਨਰਮ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੇ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਕੁਸ਼ਲਵਾਨ ਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੀ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵੀਰਕਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਸ਼ੁਭ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤ ਬਣਿਆ। ਉਹ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ, ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਜਾਂ ਰੁਕਣ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰ ਪਲ ਉਹ ਨਵੇਂ ਦਰਸ਼ਨ, ਦੇਵੀ-ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨੱਚਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੁੰਦਾ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਦਹਾੜ ਗੂੰਜਦੀ, ਚਮਕਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਮਹਾਨ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਤਮਾਲਾ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਨਰਮ ਹਿਰਣ ਘੁੰਮਦੇ, ਉਹ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਕਮਲ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ, ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਉਹ ਖੇਡਦਾ—ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵੰਡਦਾ, ਗਣੇਸ਼, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੈਨਾ ਦਾ ਮਾਲਿਕ। ਉਹ ਜਦ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਧਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਗਾਉਂਦੇ, ਉਹ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ, ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਅਸਥ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਢਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੂਰ ਖੜਾ ਸੀ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਜਾਪਿਆ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਅਟਲਤਾ ਵਿਖਾਉਂਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਵਿਘਨਾਸਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੇਰੂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਣ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਂ ਕਰਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੀਤ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ। ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਿੰਨਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕੇ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹਦੀ ਤਾਪਤਾਈ ਰੋਕਣੀ ਨ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੁਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਿਆ, ਮਨ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਹੀ ਮੈਲਾ ਕਰ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਿਕੜੇ ਦਿਲ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ। ਇਕ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਜਗਮਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਤੇ ਚੰਦਨੀਆਂ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਛਤਰੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ, ਇੰਦਰਧਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਉੱਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਝੰਕਾਰਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਖੇਡ-ਖਿਲਾਰੀ ਛਤਰੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਿਲਦੀ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ। ਉਥੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ’ਚ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਖੜੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਚੰਦ-ਧਾਰੀ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੀ ਚਾਨਣ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਗਿਰਿਜਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤੇ ਨੇ, ਖੇਡ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਰਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁਲੱਖਣੀ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੀ ਚਮਕ ਆ ਰਹੀ ਹੈ; ਕੀ ਇਹ ਕੋਈ ਚਿੱਟਾ ਸੱਪ ਹੈ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਚੰਦਨ ਲਗਾਈ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?” “ਚੰਦਨੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਇਆ, ਲਾਲ ਕਪੜੇ ਪਾਏ, ਜਾਂ ਇਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਪੱਖ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਿਰਿਜਾ ਨੇ, ਖੁੱਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ, ਭੰਵਾਂ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਿਨਾਕੀਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਜ਼ਮੀ, ਜੋ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਤਾਣ-ਮਜ਼ਾਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਚੰਦ-ਧਾਰੀ। ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੱਭਿਆ, ਪਰ ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਅਪਮਾਨ ਹੀ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਨਾਂ ਤਾਂ ਵਿਕੜੀ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਹੇ ਜਟਾਧਾਰੀ; ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਧਾਰੀ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਭਾਗਾ ਦੇ ਦੰਦ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਚੁਰਾ ਲਏ, ਬਾਰਾਂ-ਰੂਪ ਆਦਿਤਿਆ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤੂੰ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾਂਦਾ; ਮੈਨੂੰ ‘ਕਾਲੀ’ ਆਖਦਾ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਪ ਮਹਾਕਾਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਵਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਨੀਵਾਂ ਖਪਰੀਧਾਰੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਲਾਈ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ।” ਉਸਦੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰਾ, ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਚੰਦ ਕਾਂਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਤਾਣਿਆ, ਨਾ ਅਪਮਾਨਿਆ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ, ਪਾਗਲ ਬਣ ਕੇ ਐਸਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵਟਾਂਦਰਾ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈਂ, ਡਰੀ ਹੋਈਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਮਜ਼ਾਕੀਅਤ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ। ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” “ਜੋ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਡੋਲਦਾ; ਪਰ ਮੰਦੇ ਲਈ, ਚੰਗਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੋਂ ਜਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਭਾਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਪਰ ਸਤੀ ਦੇ ਵੀਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਨਾਂ ਛੱਡੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਪੜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਹੱਥ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਚਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਨੇ ਮੁੜ ਕਿਹਾ: “ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹਰੇਕ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਵਰਗੀ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਮਨ, ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ, ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਤੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਖਤ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਵਕੜੀ, ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗ ਵਾਲੀ, ਬਰਫ਼ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਮੁੜ ਗਿਰਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕੰਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੰਦ ਵਿੱਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ!