ਕਾਰਤਿਕ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਤੱਕ, ਜਿਹੜੇ ਭਗਤ auspicious ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪਾਦਯ (ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ), ਅਰਘ (ਅਤਿਥੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਪਾਣੀ) ਤੇ ਆਚਮਨ (ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ) ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੰਖ ਨੇ ਜਲ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ ਸਨ, ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਵੇਦ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਗਾ। ਅੱਜ ਤੋਂ, ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਯਜੁੱਸਹਿਤ ਸਵਰੂਪ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਸਾਲ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਨਗੇ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਜਲ ਵਿਚ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਓ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾਤੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ) ਲੋਕ ਸਵੇਰੇ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਲਏ ਹੋਣ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿਚ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਮੇਰਾ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਹੇ ਵਰੁਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤ੍ਰ ਆਦਿ ਵੰਸ਼-ਵਾਧਾ ਦੇਣੀ ਹੈ। ਹੇ ਧਨਪਤੀ (ਕੁਬੇਰ), ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਵਧਾਉਣੀ ਹੈ; ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਵਰਤ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਜਗਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਥੀ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਵਰਤ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰ ਲੈਂ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਦਾਨ, ਤੀਰਥ, ਤਪ ਤੇ ਯਜਨ ਸਦਾ ਸਵਰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਚਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹਾਤਮ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਨਵੇਂ ਚਰਚਿਤ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ 'ਸ਼ੰਖਾਸੁਰ ਵਧ ਉਧਾਰ' ਹੈ। ਹੁਣ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ Ūrja ਵਰਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਸੁਣਾਂਗਾ। Ūrja ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਚੌਦਸ ਨੂੰ, ਵਰਤੀਏ ਨੂੰ ਵਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਉੱਤੇ, ਸੁਭ ਸ਼ਾਮਿਆਨਾ ਬਣਾਓ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ, ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਬੇਲਾਂ, ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਯਕ-ਪੁਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਚਾਰ ਦਰਬਾਨ—ਪੁੰਯਸ਼ੀਲ, ਸੁਸ਼ੀਲ, ਜਯਾ ਤੇ ਵਿਜਯਾ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਰੰਗੋਲੀ ਬਣਾਓ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਵੱਡੇ ਫਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਘੜਾ ਰੱਖੋ। ਉਥੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਕੁਮਾਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਸਮੇਤ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਵਰਤੀਏ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਚੱਕਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਿਨ (ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜਗਾਇਆ, ਉਸ ਦਿਨ (ਚੌਦਸ) ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਚੌਦਸ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਵਧ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਮੰਗਲਮਈ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਗਰਣ ਕਰੋ। ਜੋ ਭਗਤ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਦੀ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗਾਵਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲਈ ਜਾਗਣ ਵਿਚ ਗੀਤ, ਨਾਚ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਵਾਂ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ, ਨਾਚ ਤੇ ਹੋਰ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਮਨਾਓ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅੱਗੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਗਾਵਦਾ ਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਜਾਗਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦੋ—ਤੀਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਿੰਨੇ ਯੋਗ ਹੋਵਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵਰਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਮਤੱਸ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਸੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਦਿਨ ਦਾਨ, ਹੋਮ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਰਤੀਏ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖੀਰ ਤੇ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੋ ਕਰਚੀਆਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿਲ-ਖੀਰ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ; ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਰਤੀਏ ਨੂੰ ਉਥੇ ਇਕ ਗਉ (ਪੀਂਹ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਗੁਰੂ ਨੇ ਵਰਤ ਸਿਖਾਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਆਭੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਗਉ ਦਾਨ ਦਿਓ—'ਤੁਹਾਡੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।' 'ਇਸ ਵਰਤ ਰਾਹੀਂ, ਜੇ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੇਰਾ ਵੰਸ਼ ਸਥਿਰ ਰਹੇ। ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਦਾ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ ਲਵੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੋ; ਫਿਰ, ਉਹ ਜੜਾਵ ਪੂਜਾ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਭੀ ਉਹ ਭੋਜਨ ਕਰੋ। ਇਹ ਕਾਰਤਿਕ ਜਾਂ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਰਤ, ਜਾਗਰਣ, ਪੂਜਾ ਤੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਾਸ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।