ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਹਿਮਵੰਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮੰਗਲਮਈਏ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈਂ?” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ।“ ਹਿਮਵੰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਰਤੀ ਜਾਣ, ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ।“ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ, “ਇੱਥੇ ਹੀ, ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਨੈਣ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਤੇ—“ ਰਤੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਉਸ ਨੈਣ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਅੱਗ ਦੀ ਜੋਤ ਨਿਕਲੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡਰ ਕੇ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।“ “ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਹੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਮੈਂ ਤੂੰ ਤੇ ਰੱਜ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਕਾਮਦੇਵ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ।’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ, ‘ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲਏਗਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਵੇਗਾ—even ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਵੇਗਾ।’” “ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਵਾਅਦੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਾਂਗੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ।“ ਰਤੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਿਮਵੰਤ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਰ, ਜਿਹੜਾ ਨਸੀਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਾਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਨੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ? ਜਦ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ?” “ਜੋ ਚੀਜ਼ ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਜਤਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।” “ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗੀ।” ਕੁੜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖਿਆ। ਹਿਮਵੰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰੀਏ, ਤੇਰਾ ਨਰਮ ਸਰੀਰ ਐਨੀ ਉੱਗਰ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਹੜਾ ਨਸੀਬ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਜਿਹੜਾ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਵੀ ਨ ਹੋਵੇ, ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬੇਟੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਸੋਚਾਂਗਾ।” ਪਰ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ, ਤਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਘਰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਗਈ। ਇਸ ਤੇ, ਹਿਮਵੰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਵਾਣੀ ਗੂੰਜੀ, ਜੋ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਗਈ। “ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ, ਹੇ ਧੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ‘ਉਮਾ’ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੋਂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੋਵੇਗਾ।” “ਉਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗੀ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਿਮਵੰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪੁਲੱਸਤਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਸੀ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਿਮਵੰਤ ਦੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਓਥੇ ਦਿਵਿਆ ਬੇਲਾਂ ਫੁੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ, ਅਕਾਸ਼ੀ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਸੀ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ, ਚਕਰਵਾਕ ਬੱਤਖਾਂ, ਜਲ ਤੇ ਥਲ ਦੇ ਸੁਭਾਗੇ ਫੁੱਲ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਭਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਗੁਪਤ ਥਾਵਾਂ, ਦਿਵਿਆ ਨਿਵਾਸ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਤੇ ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖ ਓਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਉਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਹਰੇ ਪੱਤੇ ਸਨ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਕਰਵਾਕ ਬੱਤਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਕੁਸ਼ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨਾਲ, ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀ, ਫਿੱਕਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੀ, ਤੇ ਸੌ ਸਾਲ ਤਕ ਐਸਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਪੱਤਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸੌ ਸਾਲ ਤਕ। ਸੌ ਸਾਲ ਤਕ ਉਹ ਬਿਨਾ ਭੋਜਨ ਰਹੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ, ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ?” ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨੋ, ਸੁਣੋ: ਹਿਮਵੰਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਉੱਗਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।” “ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਵਾਓ, ਜਲਦੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ।” “ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਹੋਇਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਆਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਗਣ ਸਿੱਧ ਪੁਰੁਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਕੀ ਹੈ, ਧੀਏ?” ਤਦ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਨਮਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।” “ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋ, ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਕੇ ਆਸਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਏ, ਥੱਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛੋਗੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਥੇ ਹੀ ਆਸਨ ਲਏ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।