ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਥ 'ਚ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਰਤ ਦੇ ਪੂਣ ਫਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ ਗਏ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਯਾਦਵ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਹਨ; ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਰਾਜਿਤ ਹੈ। ਚੰਦਰਸ਼ਰਮਣ ਅਕ੍ਰੂਰ ਸੀ; ਤੂੰ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਭਾਗਵਤੀ, ਗੁਣਾਵਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਰਤ ਦੇ ਪੂਣ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਧਾਇਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਬਾਗ ਲਾਇਆ ਸੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵ੍ਰਿੱਖ ਖੜਾ ਹੈ। ਤੇ, ਜੋ ਦੀਵਾ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ 'ਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਬਲਾਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਸਥਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਵੀ ਵਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣਨ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕਾਰਤਿਕ ਵਰਤ ਤੂੰ ਜਨਮ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ, ਉਸੀ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯਜ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਰਤਿਕ ਵਰਤ ਦੇ ਪੂਣ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਦੋਂ ਸਤਿਆ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਪੂਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਨਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਰਨਨ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮਹਾਨਤਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਤਿਆਭਾਮਾ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, 'ਸਤਿਆ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵਰਣਨ' ਨਾਮਕ ਚੌਰਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਤਿਆ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਗ ਤੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਰਤਿਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸੋ।" ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਤਿਆ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥੁ, ਵੇਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥੁ ਨੇ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਖ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸੁਰ ਸੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਤੀਬਰ ਸੀ, ਇਤਨਾ ਕਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਖੋਹ ਲਈ। ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਉੱਥੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਅਣਪਹੁੰਚ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੰਖ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖੋਹ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?' ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ, 'ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਜੇ ਮੈਂ ਉਹ ਖੋਹ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਦ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸੰਖ ਨੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਹ ਵੇਦ, ਡਰ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਯਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਸੰਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ, ਹਥੀਂ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਲੋਕੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੀਰਤਨ, ਵਾਜੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵੇ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਭਗਵਾਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਲਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਗਿਆਰਵੀਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਬੋਧਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੱਕ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੁਸੀਂ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਿਅ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਅਰਘ ਤੇ ਆਚਮਨ ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ, ਉਸਦਾ ਅਦਭੁਤ ਪੂਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਸੰਖ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਹੋਏ ਵੇਦ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਵੇਦ, ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਯਜ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਸਾਲ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲੋ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਵੇਰੇ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉ; ਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਵਰਨੁ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰੇ ਆਦਿ ਦਿਓ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਹੇ ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵਧਾਓ; ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।