ਜਦੋਂ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਮਾਇਆ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਭਟਕ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਮਾਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ‘ਤੇ ਵਰੁਣ ਨੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਇੰਦ੍ਰ! ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਤੇਜਸਵੀ ਹਸਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ। ਜਿਵੇਂ ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅਖੰਡ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹੇ: ‘ਮਹਾਨੁਭਾਵ! ਤੁਸੀਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਅਖੀਰਲੇ ਬਚੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਤੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਵਰਤ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੰਸ਼ਜ ਨਹੀਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ, ਵੰਸ਼ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦ ਸਾਰੇ ਇੰਝ ਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਲੋੜ? ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ।’ ‘ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਵੰਸ਼ ਚਲਾਓ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਵਾਧੂ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਪ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ ਰਚੋ।’ ਜਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਠੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗੋਲ਼ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ‘ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ, ਅਰਥਾਤ ਤਪ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ, ਜੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਪੂਰਾ ਨਿਭਾਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।’ ‘ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਹਵਾ ਤੇ, ਕੋਈ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪੀਸਦੇ, ਕੋਈ ਪਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਦੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਪੰਜ ਅੱਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਵੱਡੇ ਕਠਿਨ ਵਰਤਾਂ ਤੇ ਤਪ ਵਿਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।’ ‘ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਤੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਪ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਬਿਨਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਣ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜੜ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਣ ਵਾਲੇ।’ ‘ਜੋ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਜਟਾ ਪਾ ਕੇ, ਪਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ; ਵਰਤ ਤੇ ਯਜਨ ਕਰਕੇ, ਪਰ ਨਿਰਣੈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ; ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਜੀਵਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਖੰਡ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’ ‘ਕਿੱਥੇ ਵਿਆਹ, ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਾਪ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ? ਕੀ ਇਹ ਮਨੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੰਤਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਸੀ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੋਂ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਰਚੋ। ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ਕੁੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਬੀਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਏਸੇ ਲਈ ਹੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤ ਹੈ।’ ‘ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇਹ ਧਰਮ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਚੰਗਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ, ਪਰ ਅਯੋਗਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਝੂਠ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਮਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ਅਕ੍ਰਿਤੀ ਰਚ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ।’ ‘ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਚਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ।’ ਵਰੁਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਰਵਾ ਨੂੰ ਯਜਨ ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਰਾਨ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਹੀ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਰਾਨ ਤੁਰੰਤ ਫਟੀ, ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਅਗਨੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਰਵਾ ਦੀ ਰਾਨ ਚੀਰ ਕੇ, ਔਰਵ ਨਾਮਕ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, ‘ਪਿਤਾ, ਭੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਤੜਫਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।’ ਉਹ ਅੱਗ ਅਸਮਾਨ ਚੁੰਹਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ, ਦੱਸ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ, ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵੱਧਣ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਰਵਾ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰੋਕ, ਦਇਆ ਵਿਖਾ।’ ‘ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵਧੀਆ ਆਸਰਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਸੱਚ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ। ਸੁਣ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਕਤਾ।’ ਔਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਮੈਂ ਧੰਨ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ।’ ‘ਜਦ ਸਵੇਰ ਹੋਵੇ ਤੇ ਚਾਹੀਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਸ ਭੇਟ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਵੇਗਾ? ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਆਹਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਾ ਦਿਓ।’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘ਸਮੁੰਦਰੀ ਅੱਗ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪਾਣੀ ਹੈ; ਇਹ ਬੇਅੰਤ ਪਾਣੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਵੇ। ਉਥੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’ ‘ਫਿਰ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇ ਇਹ ਅੱਗ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਫਿਰਾਂਗੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਅੱਗ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਸਮੇਂ, ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਵੇਗੀ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ।