ਨਾਰਾਇਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਖੇ, ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਉਹ, ਜਦੋਂ ਚਾਹੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਾਯੂ, ਸੋਮ, ਧਰਮ, ਸ਼ਕਰ (ਇੰਦਰ), ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਉਹ ਆਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਇੰਦਰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ—ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਉੱਚਤਮ, ਅਨਾਦਿ ਬ੍ਰਹਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਧਰਮ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਵੱਡੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਰਕਾਮਯ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਭਿਆਨਕ ਦਾਨਵਾਂ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਜੈਯ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਸਰਪਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹਾਰ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਤੂਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਗੀਠੀਆਂ ਦੀ ਲੂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਭਿਆਨਕ ਬਿਜਲੀਆਂ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਸਾਤ ਵਾਯੂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਕੇ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਾਣੀ, ਗਰਜ, ਬਿਜਲੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਲਕਾਪਾਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਜੀਵ ਵੀ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੇਵ-ਵਿਮਾਨ ਵੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਰੂਪ, ਭਯਾਂਕਰ ਅਪਸ਼ਕੁਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਕਾਲੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਆ ਗਈ। ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਕਾਲਾ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾ ਨਾਲ ਉਹ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਬੱਦਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ—ਹਰੀ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸਿਆਹ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਕੇਸ ਗੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿਆਹ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਆਕਾਰ ਅਡਿੱਗ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧੂੰਏਂ ਤੇ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿਆਹ ਸੀ, ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮੋਟੀ ਤੇ ਗੋਲ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਕੁਟ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੱਥ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੀ ਚਮਕ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਚੱਕਰ, ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ ਸੀ; ਢਾਲ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਨਕਸ਼ ਵਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੀ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਸ੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ, ਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੀ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ, ਸੁਰ-ਨਾਰੀਓਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਾਇਆ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਸੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਗਿਆਨ, ਮਾਣ ਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੀ। ਉਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਤੇ, ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਤੇ ਤਾਰੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਇਹ ਦੈਤ ਲੋਕ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਡਾਲੀ, ਮਰਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੇ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਰੁੱਖ ਵਿਚ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸੀ, ਇਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਹਾ ਰੁੱਖ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਤੇ ਫੇਨ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ। ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਤਾਰੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ, ਦੇਵ-ਵਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਜੀਵ, ਮੱਛੀਆਂ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਤੀਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭਵਰ, ਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਵੀਰ ਰੁੱਖ, ਲਤਾਵਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਨਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਜਲ-ਘਾਸ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦਾ ਮਹਾ-ਦੀਪ, ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਨਗਰਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਅੱਠ ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਲਾਂ ਦਾ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ, ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਭਰਪੂਰੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਦੈਤ ਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਸੁਰ-ਨਾਰੀਓਂ ਵਾਂਗ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਯਸ਼, ਤੇਜ, ਧਨ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮਹਾ-ਵਰਖਾ, ਜੋਗ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਭਲਿਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਏਕਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਾ, ਵਰ ਦਾਤਾ, ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮੰਗਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਹਰਯਸ਼ਵ ਦੀ ਰਥ ਤੇ ਗਰੁੜ ਦੇ ਝੰਡੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਉੱਤਮ ਨੇਤਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਅਨੰਤ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ, ਮੈਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਅਭੈ ਦਾਤਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਜਾਂ ਦਾਨਵਾਂ ਵਲੋਂ ਅਜੈਯ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਹਰਯਸ਼ਵ ਦੇ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੋਤੀ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਖਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਗਏ, ਤੇ ਜੈਕਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸੀ।