ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਚੌਪਾਇਆ ਜੀਵਾਂ, ਸੌਰਭੀ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਹਰਿ—ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਿਆਂ ‘ਤੇ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਕਰਮ—ਇਹ ਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ‘ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜੇ ਯਜਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਨੋਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਚਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਹਰਿ ਦੇ ਇਸ ਪੌਸ਼ਕਰ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪੌਸ਼ਕਰ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਵਿਸ਼ਣੁਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹਰਿਤਾ ਹੋਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਵੈਕੁੰਠਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਕਰਮ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਾਣੇ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ਪਰ ਮਾਨਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ—ਅਨੰਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦੇ ਮੂਲ। ਇਹ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਹਰੀ ਬਣ ਕੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਾਯੂ, ਸੋਮ, ਧਰਮ, ਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਇਹ ਸਭ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਹਨ, ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇ, ਹੇ ਕੁਰੁ-ਵੰਸ਼ੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਦਿਤੀ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ—ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ—ਦੀ ਨਾਸ਼ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਉਹ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਧਰਮ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਤੀਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਰਕਾਮਯ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਭਿਆਨਕ ਦਾਨਵ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਯਕਸ਼, ਸੱਪ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਰ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਰਾਖਾ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਉਹ ਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਉਧਰ, ਬੱਦਲ ਜਿਵੇਂ ਬੁਝੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਭਿਆਨਕ ਬਿਜਲੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੜਗੜਾਹਟਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਸੱਤ ਵਾਯੂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਪਾਣੀ, ਗਰਜ, ਬਿਜਲੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਲਕਾਵਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਉੱਡਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਲਕਸ਼ਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਰੂਪ ਬਿਨਾ ਰੂਪ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਚੀਜ਼ਾਂ। ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦਸੇ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਤਦ ਕਾਲੀ, ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਈ; ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਈ, ਸੂਰਜ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਿਆਨਕ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹ ਹਨੇਰੇ ਬੱਦਲ ਚੀਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਹਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਵਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਤੇ ਰੂਪ ਡੂੰਘੇ, ਅਡੋਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਛਾਂਵ ਵਾਂਗਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮੋਟੀਆਂ ਤੇ ਗੋਲ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੁਕੁਟ ਸੀ, ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਚਕਰ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢਾਲ ਅਦਭੁਤ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ, ਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਫੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੁਰ-ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਅ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਾਇਆ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਗਿਆਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਹਾਤੱਤਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਫੁੱਲਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਦੈਤ ਲੋਕ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਧਾਰ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਪ-ਪਤੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਹਾ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਜਲ ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਨੰਦ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਝਾਗ ਪ੍ਰਗਟ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਤੱਤਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਤਾਰੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬੁਲਬੁਲਾਂ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ, ਲਤਾਵਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਵਲੋਂ ਫੈਂਕੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘਾਹ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦਾ ਮਹਾਦਵੀਪ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਨਗਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਾ-ਰੁੱਖ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।