ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਤਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਵੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲੰਬੂ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੌਣ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕਹਿ ਕੇ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ?" ਜਦ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਮਧੁਸੂਦਨ ਭਗਵਾਨ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਾਣ-ਦਾਤਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਅੰਗੀਰਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਭਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰੀ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ—ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੁੱਟ ਉਰਜਾ ਵਾਲਾ।" "ਇਹ ਯੋਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਤੈਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਫਿਰ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਜਿਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਸ਼ਮਯ ਨਾਲ ਖੁਲ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੂ ਉਮਰ ਤੇ ਆਦਰ ਪਾਇਆ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਮਾਇਆ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਐਸਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਭਗਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ। ਮੇਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਪੈਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਰੰਗੀਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਭੇਟ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਸੱਤ-ਸੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਮੈਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹਾਂ, ਸ਼ਕ੍ਰਾ, ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰ੍ਹਾ ਹਾਂ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਖਯਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹਾਂ। ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਹਾਂ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਮੌਤ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਕਾਲ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਹਾਂ, ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਦਇਆ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗੁਣ; ਮੈਂ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਹਾਂ, ਵੱਡਾ ਪਾਣੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਪਰਮ ਸਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਸਾਂਖਯਾ, ਮੈਂ ਯੋਗ, ਮੈਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ, ਮੈਂ ਯਗ੍ਯ ਤੇ ਕਰਮ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਆਕਾਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ, ਤਾਰੇ, ਦਿਸਾਵਾਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮੀਂਹ, ਸੋਮਾ, ਬੱਦਲ, ਸੂਰਜ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਪਰਮ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਵੀ ਹਾਂ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਹੀ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖ।" "ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਸਮਝ ਲੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਦਿਆਂ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਮੈਨੂੰ, ਮੂਰਾ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਇਕੱਤਰਤਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝ; ਮੈਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਇਕ ਅੱਖਰ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ, ਤੇ ਪਰਦਾਦਾ ਹਾਂ।" "ਉੱਚਾ ਓਮ, ਤਿੰਨਫਲਕ ਲਕਸ਼, ਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਪੁਰਾਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਅਮਰ ਹੰਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਿਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਗਏ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦਿਆਂ, ਹੰਸ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਜੋ ਜਲ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਫਿਰ ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਖੁਦ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਵੱਡੀਆਂ ਜੀਵਾਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਸੁੱਖਮ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਕਾਸ਼ ਰਹਿਤ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੁੱਖਮ ਰਸਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਤਪਾਤ ਮਿਲਣ ਤੇ ਹਵਾ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਤੇਜੀ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਉਹ ਪਾਣੀ ਸੁਕਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਛੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮਸਲਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਿਤਾਮਹਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਰੂਪ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਇਆ।