ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਦੇਵਤਮਈ ਜਣਨ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਤ, ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ—ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦੇਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਬੁਧੀਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਜਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਜਣਨ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਜਣਨ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਡਾਲੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਹੀ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਖੇਡ ਅਪ੍ਰਗਟ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਣੁਪਸਤਿਤ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਬੱਚੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਝਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜਾ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ," ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਗਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੈਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਗਿਆ। ਤਦ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਆਉ, ਬੱਚੇ!" ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਬਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, "ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਡਰੋ ਨਾ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਅਕੜ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੌਣ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦਿਵਯ ਉਮਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇੰਝ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ, ਭਿਆਨਕ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕਹਿ ਕੇ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਬੋਲਿਆ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ, ਬੱਚੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?" "ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਭਗਤਿ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤਪ ਕਰਕੇ ਪੂਜਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ, ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਤਪਸਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ—ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਣਗਣਤ ਉਰਜਾ ਵਾਲਾ। ਹੋਰ ਕੌਣ ਯੋਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤੂੰ ਜੋ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਆਦਰ ਵਾਲਾ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ! ਤੂੰ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕੌਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਇੰਝ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਨਾਰਾਯਣ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰੀ। ਮੇਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਰੰਗ; ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਯਜਨਾ ਦੀ ਭਟ, ਅਤੇ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਨਾਲ।" "ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਆਸਨ, ਸ਼ਕ੍ਰਾ; ਰੁਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ; ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਖਿਆ; ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਚਕ੍ਰ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ; ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼; ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ।" "ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੌਤ, ਕਾਲ; ਮੈਂ ਧਰਮ ਹਾਂ, ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪ। ਮੈਂ ਦਯਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗੁਣ; ਮੈਂ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਮਹਾਂ ਜਲ-ਰਾਸ; ਜੋ ਕੁਝ ਪਰਮ ਸਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ।" "ਮੈਂ ਸਾਂਖਿਆ, ਮੈਂ ਯੋਗ, ਮੈਂ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ; ਮੈਂ ਯਜਨਾ ਤੇ ਕਰਮ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ। ਮੈਂ ਚਾਨਣ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ; ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ, ਤਾਰੇ, ਦੱਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ।" "ਮੈਂ ਵਰਖਾ, ਸੋਮਾ, ਵਰਖਾ-ਬਦਲ, ਸੂਰਜ; ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ, ਪਰਮ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਰ ਥਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਹੋਵਾਂਗਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੋਈ, ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰਚਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖ।" "ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਭ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ।" "ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਆਨੰਦ ਪਾਇਆ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ।" "ਮੈਨੂੰ, ਮੂਰਾ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਮਿਲਾਪ ਵਜੋਂ ਸਮਝ; ਮੈਂ ਇਕ ਅਵਿਨਾਸੀ ਅੱਖਰ, ਤਿੰਨ-ਅੱਖਰ ਮੰਤਰ, ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ।" "ਉੱਚਾ ਓਮ, ਤਿੰਨfold ਲਕਸ਼, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ—ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਅਮਰ ਹੰਸਾ ਦੀ ਵੈਰਾਗੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੇ ਅਨੇਕ-ਰੂਪ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸੌਖਾ-ਸੌਖਾ, ਹੰਸਾ ਨਾਮ ਦਾ ਭਗਵਾਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਹਾਵ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਜੋ ਜਲ-ਕੁੰਡੀ (ਕਮਲ) ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਤਿ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਤਮਾ, ਫਿਰ ਮਰਤ ਲੋਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।