ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਰ ਬੜਾ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ, ਜਦ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤਿ ਆਸ਼ਚਰਜ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਆਤਮਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹੁਣ ਸੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਕੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਹੈ ਜਾਂ ਮੈਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਇਹ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।” ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲਿਆ, “ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਧਰਤੀ — ਇਹ ਸਭ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।” ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ?” ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਚੰਦ-ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਗਹਿਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ?” ਫਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁੜ ਓਹੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਨੇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵੇਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਸੀ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਆਪਣੇ ਯਜਨਾਂ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਅਚਾਰ-ਅਦਾਇਗੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯਜਨਾਂ ਦੇਖੇ, ਜੋ ਦੁਜਾ-ਜਨ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਆਦਿ) ਲੋਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਿ, ਗ੍ਰਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਤ, ਸੰਨਿਆਸ) ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦੇਖੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਮੁੜ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਖੇਡ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਨ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਆਸ਼ਚਰਜ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਬੱਚੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ,” ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਆਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਆਇਆ, ਬੱਚੇ!” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਗੜਗੜਾਂ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਡਰ ਨਾ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ।” ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਣਾਦਰ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਦਿਵਿਆ ਉਮਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਰੀਕਾ, ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ, ਭਿਆਨਕ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਅੰਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ?” ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਬੋਲਿਆ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼; ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ; ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?” “ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗੀਰਸ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ। ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ—ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ, ਅਸੀਮ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ।” “ਕੌਣ ਹੋਰ ਯੋਗੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇਰੀ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਖੇਡਣਾ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਫਿਰ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ, ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਆਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭਾਵਪੂਰਵਕ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ! ਤੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ?” “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਤੈਥੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੌਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਹਵਨ ਦੀ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਨਾਲ।” “ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹਾਂ; ਰਿਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਾਲ ਹਾਂ; ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਾਂਖਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਚਕ੍ਰ ਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ; ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਂ; ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗਰੁੜ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਧਰਮ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਦਇਆ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗੁਣ; ਮੈਂ ਦੂਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਮਹਾਨ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹਾਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਪਰਮ-ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ ਸਾਂਖਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਪਰਮ-ਅਵਸਥਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਯਜਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਚਾਨਣ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹਵਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ ਵਰਖਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੋਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਪਰਮ, ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਆਸਰਾ ਵੀ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਚਿੰਤ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਪਰਮ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ।