ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਇਹ ਯੋਗ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਧਾਰੀ ਕੌਣ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਅਗੋਚਰ ਹਨ। ਨਾਹ ਪਿੱਛੋਂ, ਨਾਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਨਾਹ ਦਾਂਏ-ਬਾਂਏ, ਨਾਹ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਜੋਤ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਪਿਤਰ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਸਥਾਨ, ਮੁਨੀ, ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆਦਿਕ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕਠਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰਚਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਹੰਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਆਪ ਸਨ। ਉਸ ਮਹਾ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਬਾਹੂ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਵਿਅਪਤ ਸੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੂਲ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਅੰਧਕਾਰ ਰੂਪੀ ਚਾਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਸੀ, ਪਰ ਸਤ੍ਵਿਕ ਮਨ ਧਾਰ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤੱਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਪੁਰਖ ਹੀ ਯਜ੍ਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਪੁਰਖ" ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹਨ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਜ੍ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯਜ੍ਨ ਦੇ ਮੁਖ ਪੰਡਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪਹਿਲੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਉਦਗਾਤਾ, ਸਾਮਗੀਨ, ਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਅਧਵਰਯੂ ਬਣਾਏ। ਬ੍ਰਹਮਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਛਾਂਸਿਨ, ਸਾਰੇ ਸਤੋਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਜੰਨਦਰਾਂ ਤੋਂ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਤਾ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਪੇਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪੋਤ੍ਰ, ਹਥੀਂ ਤੋਂ ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਤੇ ਯਾਜ਼ਕ ਉਨੇਤ੍ਰ, ਤੇ ਥੱਥਾਂ ਤੋਂ ਅੱਛਾਵਾਕ ਤੇ ਸਾਮਗੀਨ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ ਬਣਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਯਾਜ਼ਕ ਬਣਾਏ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਯਜ੍ਨ ਲਈ ਪਰਮ ਯਾਜ਼ਕ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਜ੍ਨ ਰੂਪ ਪੁਰਖ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਤਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਸ਼, ਭਗਵਾਨ ਵਲੋਂ ਨਿਗਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪੋਵਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਭੁਤ ਦੇਸ਼, ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਥਾਨ ਵੇਖੇ। ਜੋ ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤਪ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ, ਉਹ ਯਾਦ ਆਏ। ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਨਿਕਲੇ, ਤਦ ਦੈਵੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇ। ਪੇਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਿਆ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੰਧਕਾਰ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਭਾਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਡਰ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਆਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਹ ਅਡੋਲ-ਚਿੱਤ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਫਿਰ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ—'ਕੀ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਪਨਾ? ਇਹ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।' ਪਰ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ—ਸਭ ਗਾਇਬ ਹਨ। 'ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ?'—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ, ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹੈ?' ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੇ ਗਏ। ਆਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼ਰਮ, ਤੀਰਥ, ਜਲ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਉਹ ਯਾਜ਼ਕ ਵੇਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਯਜ੍ਨ, ਦੋਹਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ, ਦੇਵ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ; ਸਾਰੇ ਵਰਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਗੂ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ। ਚਾਰੋਂ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਗਿਆਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਜਦ ਉਹ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦੇ। ਫਿਰ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਮੁੜ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ ਦੇ ਡਾਲ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ, ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਖੇਡ ਅਪ੍ਰਗਟ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਗਾਇਬ, ਉਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸੀ; ਪਾਣੀ ਕੋਲ ਖੜੇ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ, 'ਇਹੀ ਤਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ', ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੈਟ ਗਏ। ਫਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਨੇੜੇ ਆਏ; ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, 'ਆਓ, ਪੁੱਤਰ।' ਉੱਚੀ, ਗੜਗੜਾਂ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਡਰੋ ਨਾ। ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆਓ।' ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਅਦਬ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਦੈਵੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?