ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਗੜ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਗਾੜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭੜਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾ-ਅੱਗ ਬਣ ਗਈ। ਪਹਾੜ, ਦਰੱਖਤ, ਬੂਟੇ, ਵੱਲੀਆਂ, ਬੇਲਾਂ, ਘਾਹ, ਇਨ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦਿਵਿਆ ਮਹਲ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ—ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਅੱਗ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਖ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਿਆ ਤੇ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਢਲਕ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿਵਿਆ ਜਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਦੁੱਧ ਵਰਗਾ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਜਲ ਵਰਸਾਇਆ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ, ਠੰਢੇ ਜਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੰਡਕ ਮਿਲੀ, ਧਰਤੀ ਦੁੱਧ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਹੀ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਊਰਜਾ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਪਵਨ, ਆਕਾਸ਼—all ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਸੰਸਾਰ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ। ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਕੇ, ਸਮੇਟ ਕੇ, ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇਕੱਲਾ ਸੁੱਤ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਂਯੋਗੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਕਰਦਾ ਸੁੱਤਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਅਪਰਚਿੱਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਯੋਗ ਹੈ? ਇਹ ਯੋਗ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ? ਨਾ ਪਿੱਛੇ, ਨਾ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਨਾ ਅੱਗੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਕੇਵਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਪਵਨ, ਜਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਪਿਤਰ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਮਾਲਕ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀਵਤ ਥਾਂ ਬਣਾਈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਹੀ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਹੰਸ, ਜੋ ਕਿ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਮਹਾਬਾਹੂ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਲਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੱਤਵਿਕ ਮਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਰੂਪ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਰਹੱਸ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਯਜਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਿਤਵਿਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੂੰਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪਹਿਲੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਦਗਾਤਾ, ਸਾਮਗੀਨ, ਹੋਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਅਧਵਰਯੁ ਬਣਾਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਚਾਂਸਿਨ, ਸਾਰੇ ਸਤੋਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾਂਗ ਤੋਂ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਪੇਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪੋਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਅਤੇ ਯਾਜ਼ਕ ਉਨੇਤ੍ਰ ਬਣਾਏ। ਰਾਨਾਂ ਤੋਂ ਅਚਾਵਾਕ ਅਤੇ ਸਾਮਗੀਨ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣਿਆ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰਿਤਵਿਕ ਬਣਾਏ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਨੇ, ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰਿਤਵਿਕ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਯਜਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਅਤੇ ਕਰਮ—all ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ: ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਗਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਭੁਤ ਦੇਸ਼, ਰਾਜ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਥਾਨ ਵੇਖੇ। ਜਿਹੜੇ ਜਪ ਤੇ ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤਪ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆਈ। ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਦਿਵਿਆ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ। ਪੇਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕੋ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਿਆ। ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਡਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਆ ਗਈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਅਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਡੋਲ ਆਤਮਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਫਿਰ ਸੰਦੇਹ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ—ਕੀ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਭੁਲ ਹੈ ਜਾਂ ਮੈਂ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਢੰਗਵਾਰ ਹੈ। ਚੰਨ, ਸੂਰਜ, ਪਵਨ, ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਗਾਇਬ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੇ ਮਹਾਨ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ—'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹੈ?' ਫਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਰਿਸ਼ੀ ਮੁੜ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ, ਅਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੁੜ ਉਸ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵੇਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਯਜਮਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣਿਆਂ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।