ਪੁਲਸਤਿਆ ਜੀ ਨੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਆ, “ਹੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾਰਾਯਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ, ਨਾਰਾਯਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਦੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਿਲਕੁਲ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਇਹ ਗੁਣ ਗਾਂਨ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਤਪस्या ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਵੈਪਾਯਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲ ਕੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਨਾਰਾਯਣ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਸੁਆਮਿ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਯਿਤਾ ਹੈ, ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਤਿਆ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਨਾ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਨਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਜ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਨਾਰਾਯਣ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਹਕੀਕਤ ਹੈ; ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅਧਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਨਰਕ ਹੈ।” “ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਯਜਨ ਵਰਨਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਾਰਾਯਣ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤਪस्या ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਰਤਾ, ਕਾਰਣ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਨ ਹੈ।” “ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਓਮ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਕ ਹੈ; ਉਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾ ਹੈ, ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਯਜਨ, ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਠ ਹੈ; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਪਰਮ ਹੈ।” “ਉਹ ਭਾਗਵਾਨ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਕਤਾ ਹੈ, ਵਕਤਵ੍ਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ; ਜੋ ਵੀ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਆਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਯਣ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਜੋ ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਹੈ, ਜੋ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਸੰਧਿ ਕਾਲ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁਗਣਾ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਸਿਰਫ ਇਕ ਲੱਤ ਹੈ।” “ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼੍ਯ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੱਚ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਭ ਵਧਦੇ ਹਨ।” “ਧਰਮ, ਜੋ ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਜਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਸੰਧਿ ਕਾਲ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁਗਣਾ ਵੀ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਤੇ।” “ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸੱਚ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ, ਵਰਗਾਂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੋਭ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਈ।” “ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿ ਕਾਲ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੁਗ ਦਾ ਦੁਗਣਾ ਵੀ। ਉਥੇ ਵੀ, ਜੀਵ ਧਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਕਾਮ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਠੱਗ, ਅਧਰਮੀ, ਅਤੇ ਨੀਚ ਲੋਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” “ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਤਿੰਨ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਭਗਤੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਲੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਫਿਰ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਅਤੇ ਦੋ ਸੌ ਹੋਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਅਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਿਰਫ ਇਕ ਲੱਤ ਤੇ। ਲੋਕ ਕਾਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਪਸੀ ਨੀਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਅਟਲ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਗੁਣਵਾਨ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ।” “ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਚ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਖਤਮ ਕਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ-ਬੱਧਤਾ ਵੀ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੁੰਬੜ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜੋ ਬਾਰਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ—” “ਜਦ ਉਹ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਮਾ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ—” “ਦੇਤਿਆ, ਦਾਨਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ—” “ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਹੇ ਉਤਮ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮਾਨਵ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਡਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ—” “ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਬਣ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਯਿਤਾ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਲਈ ਮਹਾਂ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਬਣ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਾਪਿਸ ਮੀਂਹ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਨਾਰਾਯਣ ਬਣ ਕੇ, ਜੋਗੀਆਂ, ਵਿਅਪਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਜਲਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।