ਪੰਜ ਦਿਨ ਉਥੇ ਵਿਅਤੀਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਲਿਆਏ। ਉਹ ਸੋਨਾ ਵੀ ਲਿਆਇਆ, ਕੁਝ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਘੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਤੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਮ ਜੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਹੁਦਯਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਮਨ (ਬਟੂ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁਲ ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ।” ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਰਾਜਾਵੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਹ ਕਰੋ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਿੱਤ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਾਰੇ ਕਰਨ; ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਤੋਂ ਜੋ ਧਨ ਆਇਆ, ਉਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਖੁਦ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾ, ਜਿਥੇ ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਕੁਬੇਰ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਾ ਸਮਝਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਵਾਮਨ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋ।” ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਵਾਮਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਲਈ; ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਹੋਰ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਮਲ ਉੱਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ? ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਮਲ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਕਮਲ ਦੇ ਮਹਾਕਲਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕਮਲ ਰੂਪੀ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ? ਜੋ ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਮਲ ਕਿਵੇਂ ਜੰਮਿਆ?” ਭੀਸ਼ਮ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਜਦੋਂ ਪਦਮਨਾਭ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜੰਮੇ?” ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗਿਆਤਾ; ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ?” ਫਿਰ ਭੀਸ਼ਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਜਦੋਂ ਇਕੱਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਅਚਲ ਹੈ, ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ ਜਲ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਪ ਤੇ ਦੈਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼ ਸਭ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਹਨੇਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਂਤੱਤਵ ਉਲਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਵੇਲੇ, ਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?” ਭੀਸ਼ਮ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸਾਰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਕਥਾ ਕਰੋ।” ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੁਾਡੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ। ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ।” ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਾਸਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ, ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ, ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਨਾ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਨਾ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੇਦ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਧਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਰਕ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੈਵੀ ਹੈ, ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲੋੜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ। ਉਹ ਯਜਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਤਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਰਤਾ, ਕਾਰਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰਜ (ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ) ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਓਮ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਆਚਾਰਯ, ਏਕ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਂਚ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾ, ਪੱਕਣ ਵਾਲਾ, ਯਜਨ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਠ ਹੈ; ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਪਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਰਮ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਭ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ; ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ; ਜੋ ਕਥਾਵਾਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਜੋ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਪਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਉਣਾ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਅਚਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ, ਹੇ ਕੁਰੁ ਨੰਦਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼ ਦਲਦਲੀ ਤੇ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੱਚ, ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਭ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ, ਜੋ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦਾ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ।