ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਨਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾੜੀਆਂ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਗਿਆਤਾ ਹਨ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਮਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ।" ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ! ਤੂੰ ਵਾਮਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇਵ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਧੁਰਾ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਰਾਮ, ਭਰਤ, ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸੁਮੀਰ ਸੁਗਰੀਵ—ਸਭ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਪੇਂਦਰ ਵਾਂਗ ਆਏ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅੰਕਲਾਗਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁਸਤਾਈ ਨਾਲ ਉਠਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ। ਭਰਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੁਗਰੀਵ ਆਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਲਈ ਭੇਟ ਲਿਆਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਰਘੁਕੁਲ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਪੰਜ ਦਿਨ ਮਥੁਰਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਚਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਲਿਆਏ। ਉਸਨੇ ਸੋਨਾ—ਚਾਹੇ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਣਗੜ ਹੋਵੇ—ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਪਹਿਰ ਸਮੇਂ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਹੁਦਯਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਮਨ (ਬੌਨੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁਲ, ਜੋ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਕਰਨਾ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਿਯਮਿਤ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਧਨ ਲੰਕਾ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਨਗਰੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ ਆਪ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਕੁਬੇਰ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਾ ਸਮਝਿਆ। ਫਿਰ ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਵਾਮਨ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?" ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਵਾਮਨ ਦੇ ਮਹਿਮਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਹੋਰ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਕਮਲ ਉੱਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ? ਕਿਵੇਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਮਲ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ? ਕਿਵੇਂ, ਮਹਾ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ? ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਕਮਲ ਉੱਗਿਆ?" ਭੀਸ਼ਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਪਦਮਨਾਭ (ਕਮਲ-ਨਾਭੀ) ਦੀ ਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਾਨ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ, ਉਸ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਯੋਗ ਗਿਆਤਾ! ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ?" "ਜਦ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਸਾਰੀ ਚਲ-ਅਚਲ ਵਸਤੂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ ਜਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਨਾਗ ਤੇ ਦੈਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਧਰਮ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਸਿਰਫ਼ ਹਨੇਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮਹਾਂ-ਤੱਤਵ ਉਲਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਸਮੇਂ, ਕੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਅਡੋਲ ਯੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?" "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ।" ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੁਾਡਾ ਇਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬੜੀ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ੀ! ਇਹ ਕਥਾ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੁਣੋ।" "ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਦੱਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੇਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਤਨ-ਮਨ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ, ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਨਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੇਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਰਕ ਹੈ।" "ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਤਾ, ਕਾਰਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਓਮਕਾਰ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਆਚਾਰਯ ਹੈ, ਏਕ ਹੈ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਹੈ।