ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਨੀਲਕੰਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਦਾ ਬੱਚਾ ਵਰਗਾ, ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੁਬ ਦੀ ਘਾਸ ਹੈ, ਹੰਸ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਰਚਨਹਾਰ ਵੀ ਹੈ, ਸੰਘਾਰਕ ਵੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮੁੰਡਿਤ ਸਿਰ ਵਾਲਾ, ਚੂੜਾ ਧਾਰੀ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਚਾਰਯ ਹੈ। ਉਹ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਧਾਰੀ, ਹਵਨ ਕੁੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਜਨ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਓਮ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਅਤੇ ਜੇਠ ਸਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਾਇਕ ਹੈ। ਉਹ ਮੌਤ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦੋਵਾਂ ਹੈ, ਪਰੀਯਾਤ੍ਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲਾ, ਉੱਤਮ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਰਤਧਾਰੀ, ਗੁਫਾ ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਮਨਮੋਹਣੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਰੂਪ, ਤ੍ਰਿਜਟਾਧਾਰੀ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਈ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਇੱਛਾ ਹੀ ਇੱਛਾ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ, ਵਨ-ਗਾਮੀ, ਤਪੀਸੀ, ਪੂਜਨਯੋਗ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪੋਸ਼ਕ ਤੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ, ਤ੍ਰਿਚੱਖੁ, ਤ੍ਰੈਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਕ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਕਮਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਣੈਤ੍ਰ, ਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕੇਸਰੀ ਦਾਢੀ ਹੈ, ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹੀ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੱਥ ਫੜਕੇ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਵਾਮਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਜਹਨਵੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।” “ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਜਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈ।” ਐਸਾ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਧੁਰਾ ਨਗਰੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਭਰਤ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੀਰ ਭਰਾ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਪਿੰਦਰ ਵਰਗੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਫ਼ੀ ਪਾਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ। ਭਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਗਰੀਵ ਆਇਆ, ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਲਈ ਭੇਟ ਲੈ ਲਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਰਘੁਕੁਲ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਆਏ ਹਨ, ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਚਾਰੋ ਵਰਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ, ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਪੰਜ ਦਿਨ ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਚਲਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਰਾਮ ਲਈ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਲਿਆਏ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਨਾ—ਸੰਵਾਰਿਆ ਅਤੇ ਅਸੰਵਾਰਿਆ—ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।” “ਤੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਉਥੋਂ ਚਲ ਪਿਆ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਹੋਦਯਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁਲ, ਜੋ ਵਾਧੂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਜਦ ਸਮਾਂ ਆਵੇ, ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ। ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਮੈਂ ਅਰਜ਼ੀ ਕੀਤੀ—'ਹੇ ਰਾਜਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਹ ਕਰੋ।'” “ਰੋਜ਼ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਲਸ ਨਾ ਕਰੋ; ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰੋ।” ਫਿਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਧਨ ਦਾ ਮਾਲਕ (ਕੁਬੇਰ) ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਸਮਝੀ। ਫਿਰ ਪੁਲਸਤਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਵਾਮਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?” “ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।” ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਵਾਮਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ, ਹੁਣ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਹੋਰ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਦੱਸੋ।” “ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜੰਮਿਆ? ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰਚਨਾ ਉਸ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ?” “ਕਿਵੇਂ, ਕਮਲ ਦੇ ਮਹਾ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ-ਸਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ? ਜੋ ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ?” “ਪਦਮਨਾਭ ਦੀ ਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ, ਉਸ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਜੰਮੇ?” “ਇਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਜੋਗ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ! ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਦਾ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ?” “ਜਦ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਚਲ-ਅਚਲ ਚੀਜ਼ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ ਜਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਦੈਤ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—” “ਜਦ ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼—all ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਧਰਮ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ, ਕੇਵਲ ਹਨੇਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਮਹਾ-ਭੂਤ ਉਲਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—” “ਉਸ ਸਮੇਂ, ਕੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਅਤੇ ਜੋਤ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਜੋਗ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?” “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜੋ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ।