ਜਦੋਂ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਅਤੁੱਟ ਜਿੱਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਸਮੇਤ, ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ, “ਵਧਾਈ ਹੋ! ਵਧਾਈ ਹੋ!” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰੀ ਵਾਨਰਣੀਆਂ, ਤਾਰਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ tears ਨਾਲ ਗਲੇ ਰੁੰਝੇ ਹੋਏ, ਨਮਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉਹ ਮਹਾਦੇਵੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਸੀ?” ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲੇ, “ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸ ਰਹੀ। ਬਿਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਪੁੰਨਵਾਨ ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ। ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਤੁਸੀਂ ਚਾਨਣੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।” ਤਾਰਾ, ਜਿਸਦੀ ਸੋਭਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੌਂਚ ਜਾਂ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਜੋੜਾ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਕਾਲ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚੱਲਦਾ ਤੇ ਅਚੱਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਭ ਵਾਨਰਣੀਆਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਗਰੀਵ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਸੁਗਰੀਵ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਨਰ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਏ ਹੋ? ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ, ਭਰਤ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੀ ਲੰਕਾ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੁਗਰੀਵ ਕਹਿੰਦਾ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲਾਂਗਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜਾ।” ਸੁਗਰੀਵ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਿੰਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ’ਚ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰਾਮ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇੱਥੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਸਨ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਮੰਗਦੇ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰ ਰਿਹਾ।” “ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਮੇਰਾ ਕੁਟੰਬੀ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗੁੱਸਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਇਲਾਹੀ ਅਸਤਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਡਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਮਨਾਵਟ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਸਾ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰਨਾ।” “ਜੋ ਤੀਰ ਮੈਂ ਛੱਡਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਟਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ! ਪੁਲ ਬਣਾਕੇ ਲੰਕਾ ਜਾ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਜਲ-ਰਾਸੀ ਪਾਰ ਕਰ।’” “ਇਹ ਪੁਲ, ਜੋ ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਵਾਸ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਵਧੀਆ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਚੌਦਾਂ ਯੋਜਨ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਛੱਤੀ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਬਣੇ। ਲੰਕਾ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸੀਲਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ।” “ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਭਾਰੀ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਅੜਤਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਨੀਲ ਨੇ ਮਾਰਿਆ, ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਘਾਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਮਹੋਦਰ ਤੇ ਅਤਿਕਾਯਾ ਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ, ਕੁੰਭਕਰਣ ਤੇ ਇੰਦਰਜਿਤ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੰਘਾਰਿਆ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਖੁਦ ਦਸ਼ਮੁਖ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਇਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਆਏ। ਇੱਥੇ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਮਹਾਦੇਵ, ਨੰਦੇ, ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ ਆਏ।” “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ‘ਹੇ ਸੀਤੇ! ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ ਹੋ।’” “ਦੇਵਤਾ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ‘ਪੁੱਤਰ! ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ।’” “ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ! ਜੇ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਇਆ, ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗੂ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।’” “ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਕੇ ਆਖਿਆ, ‘ਹੇ ਸੁਧਾਰੀ ਨਾਰੀ! ਪਤੀ ਉੱਤੇ ਰੋਸ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਜਰੂਰ ਉਚੇਗੀ।’ ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਰਹੇ।” ਉਸ ਵੇਲੇ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਮ, ਸੁਗਰੀਵ ਸਮੇਤ ਆ ਗਏ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖ, ਜੋ ਮਾਨੋ ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।” “ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਹ ਚਰਨ ਦੇਖ ਲਏ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹਨ, ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਪੁਰੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੋਣ ਜੋਗ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।