ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਰਹੇ। ਉਹ ਹਵਾਈ ਰਥ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਥੇ, ਕਦੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਵਣ ਨੇ ਅਪਹਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜਟਾਯੂ—ਜੋ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ—ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ, ਅਸੀਂ ਕਬੰਧ ਨਾਮਕ ਦੁਸ਼ਟ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਘਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।" "ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਮਕ ਵਾਨਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਜਾਓ।" "ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੋ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਸ਼ਬਰੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਕੋਲ ਜਾਓ।" ਇੰਝ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਨਾਇਕ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਠਹਿਰ ਗਿਆ। "ਇਹ ਉਹ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਇਕ, ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ: 'ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।'" "ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਆਜ्ञਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਹੇਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੈਥਿਲੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਮਹੀਨੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗੇ।" "ਇੱਥੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਲਈ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਬਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਾਲੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।" "ਇਸ ਥਾਂ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੁਗਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੌ ਸਾਲ ਵੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਨਾਇਕ।" ਜਦ ਸੁਗਰੀਵ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਹੇ ਨਾਇਕੋ? ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ?" ਉਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਖੁਦ ਹੀ ਅਰਘਯ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਘੁਨੰਦਨ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਫਿਰ ਅੰਗਦ, ਹਨੂਮਾਨ, ਨਲਾ, ਨੀਲਾ, ਪਾਤਾਲਾ, ਗਜਾ, ਗਵਕਸ਼, ਗਵਯਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਨਸਾ ਆ ਗਏ। ਪੁਜਾਰੀ, ਮੰਤਰੀ, ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਦਧਿਵਕ੍ਰਕ, ਨੀਲਾ, ਸ਼ਤਬਲੀ, ਮੈੰਡਾ, ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਅਤੇ ਗੰਧਮਦਨ ਵੀ ਆਏ। ਵੀਰਬਾਹੁ, ਸੁਬਾਹੁ, ਵੀਰਸੇਨਾ, ਵਿਨાયક, ਸੂਰਿਆਭ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸੁਸ਼ੇਣ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਿਸ਼ਭ, ਵਿਨਤਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਗਵਕਸ਼, ਰਿਕਸ਼ਰਾਜ ਅਤੇ ਧੂਮਰ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਆਂ ਨਾਲ ਆਏ। ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ, ਰੂਮਾ, ਤਾਰਾ, ਅੰਗਦ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਵੱਡੀ ਅਤੁੱਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਸਮੇਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਸ਼ਾਬਾਸ਼!" ਉਚੇਤ ਸੁੰਦਰ ਤੰਦਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਤਾਰਾ ਦੇ ਆਗੂਪਨ ਵਿੱਚ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ ਰੋਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਸੀ?" "ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆ, ਰਾਮ, ਪਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ; ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਜਾਨਕੀ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ; ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੁਸੀਂ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਜਾਂ ਚਕਰਵਾਕ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ—ਇਹ ਤਾਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਸੀ।" ਫਿਰ ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਕਤਾ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਜਿਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਸਨ—"ਕਾਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਚਲੀ ਜਾਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਗਰੀਵ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ।" ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾਵੋ, ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ? ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਜਦ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਨੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੀ ਲੰਕਾ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲਾਂਗਾ।" "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਾਵਾਂਗਾ," ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਜਦ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਜਾਓ।" ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਤਿੰਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਵਾਈ ਰਥ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰਲੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਭਿਖ ਮੰਗਣ ਆਇਆ ਸੀ।" "ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰਹਿਆ।" "ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਵੇਗਾ; ਮੇਰਾ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀ ਨਾਲ ਫਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।" "ਚੌਥੇ ਦਿਨ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ; ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ।" "ਮੈਨੂੰ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ; ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਮਨਾਵਣ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰਨਾ।" "ਫਿਰ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਬਾਣ ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਫਿਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।" "ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਇੱਕ ਪੁਲ ਬਣਾਕੇ, ਲੰਕਾ ਜਾਓ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ; ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਓ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ।'" "ਇਹ ਪੁਲ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ—ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ—'ਤੇ ਬਣਾਇਆ; ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।