ਭਰਤ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਨਾ ਰੱਖੋ।” ਭਰਤ ਨੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ, ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ?” ਰਾਮ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਪਤ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋ, ਤੇ ਇੱਤੇਸ਼ਟ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ। ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਨੋ; ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੈ।” ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਮੈਂ ਅੱਜ ਲੰਕਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹੈ।” ਫਿਰ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਬਲਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਇਸੇ ਕਰੋ। ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਇੱਥੇ ਰਹੇ।” ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਵੀਰ, ਸਾਡੀ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕਰਤਵ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਹਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ-ਦਾਤਾ ਰਾਮ ਉਸ ਵਿਹਾਨ ‘ਚ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਪੁਸ਼ਪਕ ਗੰਧਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਉਥੇ ਭਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਿਆ। ਫਿਰ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਰਹੇ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਹੁੰਚੇ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਗਏ; ਉਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇੱਥੇ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਸੀ, ਜਟਾਯੂ—ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਿੱਤਰ—ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ, ਅਪਹਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ, ਅਸੀਂ ਕਬੰਧ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਤੇ ਸਾੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਤਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ‘ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮਕ ਵਾਨਰ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਭਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਜਾਓ।” “ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸ਼ਬਰੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕੋਲ ਜਾਓ। ਇੰਝ ਆਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਵੀਰ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਸੀ, ਉਥੇ ਟਿਕਿਆ। ਇਹ ਹੈ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ, ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ: ‘ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ।’ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਗਿਆਕਾਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋ, ਇੱਥੇ ਮੈਥਿਲੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਬਿਤਾਏ ਮਹੀਨੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ।” “ਇੱਥੇ, ਵਲੀ ਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ خاطر ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਵਿਦ੍ਵੰਸਕ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਲੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਵੱਸਿਆ, ਹੇ ਵੀਰ।” ਜਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਰਤ ਤੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਦੋ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਹੇ ਵੀਰੋ? ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ?” ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾਇਆ, ਤੇ ਆਪ ਅਰਘਯਾ ਦਿੱਤੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਘੁਨੰਦਨ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਫਿਰ, ਅੰਗਦ, ਹਨੁਮਾਨ, ਨਲਾ, ਨੀਲਾ, ਪਾਤਾਲਾ, ਗਜਾ, ਗਵਕਸ਼, ਗਵਯਾ, ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਨਾਸਾ ਆਏ। ਪੁਰੋਹਿਤ, ਮੰਤਰੀ, ਜੋਤੀਸ਼ੀ ਦਧਿਵਕ੍ਰਕਾ, ਨੀਲਾ, ਸ਼ਤਬਲੀ, ਮੈੰਦਾ, ਦਿਵਿਦਾ, ਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵੀ ਆਏ। ਵੀਰਬਾਹੂ, ਸੁਬਾਹੂ, ਵੀਰਸੇਨਾ, ਵਿਨਾਯਕ, ਸੂਰਯਭਾ, ਕੁਮੁਦਾ, ਤੇ ਸੁਸ਼ੇਨਾ—ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ—ਆਏ। ਰਿਸ਼ਭਾ, ਵਿਨਤਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਗਵਕਸ਼, ਰਿਕਸ਼ਰਾਜਾ, ਤੇ ਧੂਮਰਾ—ਸਭ ਆਪਣੇ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਆਏ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ, ਰੂਮਾ, ਤਾਰਾ, ਅੰਗਦ ਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ—all ਆਏ। ਵੱਡੀ ਅਤੁਲਨੀਆ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ-ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਚਾਰਿਆ, “ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਸ਼ਾਬਾਸ਼!” ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਵਾਨਰ ਔਰਤਾਂ, ਤਾਰਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਗਲੇ ਰੁੰਝੇ ਹੋਏ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀਆਂ: “ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸਾਹਮਣੇ ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ?” “ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁੜ ਲਿਆ, ਰਾਮ, ਪਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ।” “ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਜਾਨਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ; ਪਤਨੀ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਤੁਸੀਂ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ।” “ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਜਾਂ ਚਕਰਵਾਕ ਹੰਸ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਖਿਆ।” ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਨੈਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਕਤਾ, ਨੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦੰਦ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਨ—ਆਖਿਆ, “ਕਾਲ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਜਾਣ ਲਵੋ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਜਾਵਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ।” ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ? ਉਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੀ ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।