ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਰਾਮ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਸਭ ਲੋਕ ਅਮਰ ਵਰਗੇ ਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਜਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਆਇਆ, ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਗਏ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ, ਅਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਝੂਠ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਸਿਰਫ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਬਚਿਆ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਡਰ ਗਈਆਂ। ਦੁਬਾਰਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਤਪੱਸਿਆ ਵੈਸ਼ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਤਿੰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜਦ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਆਇਆ, ਜੋ ਅਖੀਰਲਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਤੇ ਝੂਠ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ। ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਤਪੱਸਿਆ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗੀ। ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਿੱਖੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੋਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਜਾਂ ਅਣੁਚਿਤ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ— ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਾਪ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਤੂੰ ਅਣੁਚਿਤਤਾ ਵੇਖੇਂ, ਉਥੇ ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਲੱਗ ਜਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਵਧੇਗਾ, ਤੇ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਇਹ ਬੱਚਾ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਆ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜਾ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇ। ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੇਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਪਾਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਤੇ ਤੇਲ ਲਾ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਸੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਭਦਰ, ਐਸਾ ਹੀ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ। ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਲੇਪ ਹਨ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ। ਕੋਈ ਅਣਚਾਹੀ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਆਉਣ ਲਈ ਸੋਚਿਆ; ਉਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਮਨ-ਚਾਹਿਆ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਖੜ੍ਹਿਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੈ।” ਪੁਸ਼ਪਕ ਦੀ ਇਹ ਲੰਮੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ੀ ਯਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਤੋਲੀ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ। ਸਉਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਿਆ, ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਗਿਆ ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਦੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਵੇਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਝੀਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਝੀਲ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਟੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਕਕੁਤਸਥ ਨੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਧੰਨ ਹੋ, ਤੂੰ ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ। ਕਿਹੜੀ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨਾਲ? ਮੈਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: ਤੇਰਾ ਲਕਸ਼ ਕਿਹੜਾ ਹੈ—ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ? ਤੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ। ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈਂ—ਧੰਨ ਹੋਵੇਂ—ਜਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਜਾਤ ਵੈਸ਼ ਹੈਂ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਜਾਤ ਸ਼ੂਦਰ? ਸੱਚ ਸਚੀ ਦੱਸ। ਤਪੱਸਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ। ਤਪੱਸਿਆ ਸੱਤਵਿਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਊਰਜਾ ਰਾਜਸੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਸੁਰਕੁਲ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਖੂਨ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਫਲਤਾ ਜਾਂ ਮੌਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ— ਇਹ ਤੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਅਸੁਰਕੁਲ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁਵਿਜ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ; ਝੂਠ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਨਿਰਲੇਪ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਜੋ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ: “ਤੈਨੂੰ ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ; ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਤੇਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈਂ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਦਰਨਯੋਗ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ; ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ; ਇਹ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੈ-ਭੂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਧੰਨ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਮ; ਤੂੰ ਹੀ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ, ਤੈਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ।