ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ॥ କସ୍ମିନ୍କାଲେ ଭଗଵତା ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକକାରିଣା। ଯଜ୍ଞିଯୈର୍ଯଷ୍ଟୁମାରବ୍ଧଂ ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: 'ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, କେଉଁ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ? ଆପଣ ମୋତେ ଏହି କଥା କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।'
କିଂ ନାମାନ ଋତ୍ଵିଜସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣା ଯେ ପ୍ରକଲ୍ପିତାଃ। କା ଚ ଵୈ ଦକ୍ଷିଣା ତେଷାଂ ଦତ୍ତା ତେନ ମହାତ୍ମନା
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ପୂଜାରୀମାନଙ୍କର ନାମ କଣ ଥିଲା? ସେଇ ମହାତ୍ମା କିଏ କିଏଙ୍କୁ କଣ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ?
ଯଥାଭୂତଂ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ତଥା ତ୍ଵଂ ମେ ପ୍ରକୀର୍ତଯ। ସୁମହତ୍କୌତୁକଂ ଜାତଂ ଯଜ୍ଞଂ ପୈତାମହଂ ପ୍ରତି
ଯଥାଯଥିକ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେପରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ପୌରାଣିକ ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ମୋର ଅତି ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମିଛି।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ॥ ପୂର୍ଵମେଵ ମଯା ଖ୍ଯାତଂ ଯଦା ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ମନୁଃ। ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଜାପତୀନ୍ସର୍ଵାନୁକ୍ତଃ ସୃଷ୍ଟିଂ କୁରୁଷ୍ଵ ଵୈ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: 'ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କହିଛି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, 'ସୃଷ୍ଟି କର' ବୋଲି କହାଯାଇଥିଲେ।'
ସ୍ଵଯଂ ତୁ ପୁଷ୍କରଂ ଗତ୍ଵା ଯଜ୍ଞସ୍ଯାହୃତ୍ଯ ଵିସ୍ତରମ୍। ସସଂଭାରାନ୍ସମାନାଯ୍ଯ ଵହ୍ନ୍ଯଗାରେ ସ୍ଥିତୋଭଵତ୍
ସେ ନିଜେ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଇ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏକତ୍ର କରି, ଅଗ୍ନିଗୃହରେ ଦଢ଼ ହେଲେ।
ଗାଯଂତି ନିତ୍ଯଂ ଗଂଧର୍ଵା ନୃତ୍ଯଂତ୍ଯପ୍ସରସାଂ ଗଣାଃ। ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଗାତା ହୋତାଧ୍ଵର୍ଯୁଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଯଜ୍ଞଵାହକାଃ
ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଦା ଗୀତ ଗାନ୍ତି, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା-ଉଦ୍ଗାତା, ହୋତା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ—ଏହି ଚାରିଜଣ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଏକୈକସ୍ଯ ତ୍ରଯଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପରିଵାରାଃ ସ୍ଵଯଂକୃତାଃ। ବ୍ରହ୍ମା ଚ ବ୍ରହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସୀ ପୋତା ଚାଗ୍ନୀଧ୍ର ଏଵ ଚ
ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଜଣ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଚୟିତ ସହାୟ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସୀ, ପୋତା ଓ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମୀ ହ୍ଯେଷା ଚତୁଷ୍ଟଯୀ। ଉଦ୍ଗାତା ଚ ପ୍ରତ୍ଯୁଦ୍ଗାତା ପ୍ରତିହର୍ତା ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଃ
ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା, ବ୍ରାହ୍ମୀ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର। ଉଦ୍ଗାତା, ପ୍ରତ୍ୟୁଦ୍ଗାତା, ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା ଓ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ।
ଚତୁଷ୍ଟଯୀ ଦ୍ଵିତୀଯୈଷା ତୂଦ୍ଗାତୁଶ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ହୋତା ଚ ମୈତ୍ରାଵରୁଣସ୍ତଥାଽଚ୍ଛାଵାକ ଏଵ ଚ
ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଚାରିଜଣଙ୍କ ଦଳ ଉଦ୍ଗାତା ପାଇଁ କହାଯାଇଛି; ହୋତା, ମୈତ୍ରାବରୁଣ ଏବଂ ଅଚ୍ଛାବାକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳରେ ଅଛନ୍ତି।
ଗ୍ରାଵସ୍ତୁଚ୍ଚ ଚତୁର୍ଥୋତ୍ର ତୃତୀଯା ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯୀ। ଅଧ୍ଵର୍ଯୁଶ୍ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ନେଷ୍ଟୋନ୍ନେତା ତଥୈଵ ଚ
ଏଠାରେ ଚତୁର୍ଥ ଅଟି ଗ୍ରାଭସ୍ତୁତ, ତୃତୀୟ ଚାରିଜଣଙ୍କ ଦଳ; ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ନେଷ୍ଟା ଓ ଉନ୍ନେତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳରେ ଅଛନ୍ତି।
ଚତୁଷ୍ଟଯୀ ଚତୁର୍ଥ୍ଯେଷା ପ୍ରୋକ୍ତା ଶଂତନୁନଂଦନ। ଏତେ ଵୈ ଷୋଡଶ ପ୍ରୋକ୍ତା ଋତ୍ଵିଜୋ ଵେଦଚିଂତକୈଃ
ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଚାରିଜଣଙ୍କ ଦଳ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି, ଶଂତନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର; ବେଦ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ମନ୍ୟମାନେ ଏହି ଷୋଡ଼ଶ ଋତ୍ବିଜଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି।
ଶତାନି ତ୍ରୀଣି ଷଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଃ ସୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା॥ ଏତାଂଶ୍ଚୈତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପ୍ରଵଦଂତି ସଦା ଦ୍ଵିଜାନ୍
ସ୍ୱୟଂଭୂ ତିନିଶଏ ଷାଠି ଯଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ଏହି ନାମଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।
ସଦସ୍ଯଂ କେଚିଦିଚ୍ଛଂତି ତ୍ରିସାମାଧ୍ଵର୍ଯୁମେଵ ଚ। ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ନାରଦଂ ଚକ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସି ଗୌତମମ୍
କିଛି ଲୋକ ସଦସ୍ୟ ଏବଂ ତ୍ରିସାମା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ ଚାହାନ୍ତି; ନାରଦଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଗୌତମଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସି କରାଯାଇଥିଲା।
ଦେଵଗର୍ଭଂ ଚ ପୋତାରମାଗ୍ନୀଧ୍ରଂ ଚୈଵ ଦେଵଲମ୍। ଉଦ୍ଗାତାଂଗିରସଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଦ୍ଗାତା ଚ ପୁଲହସ୍ତଥା
ଦେବଗର୍ଭଙ୍କୁ ପୋତାର, ଅଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କୁ ଦେବଳ କରାଯାଇଥିଲା; ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ ଅଙ୍ଗିରାସ, ପ୍ରତିଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ ପୁଲହ।
ନାରାଯଣଃ ପ୍ରତିହର୍ତା ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯୋତ୍ରିରୁଚ୍ଯତେ। ତସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେ ଭୃଗୁର୍ହୋତା ଵସିଷ୍ଠୋ ମୈତ୍ର ଏଵ ଚ
ନାରାୟଣ ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା, ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ଉତ୍ରି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ଭୃଗୁ ହୋତା, ବଶିଷ୍ଠ ମୈତ୍ର।
ଅଚ୍ଛାଵାକଃ କ୍ରତୁଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଗ୍ରାଵସ୍ତୁଚ୍ଚ୍ଯଵନସ୍ତଥା। ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋଦ୍ଧ୍ଵର୍ଯୁରେଵାସୀତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଚ ଵୈ ଶିବିଃ
ଅଚ୍ଛାବାକଙ୍କୁ କ୍ରତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଗ୍ରାଭସ୍ତୁତ ହେଲେ ଚ୍ୟବନ; ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଥିଲେ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ହେଲେ ଶିବି।
ବୃହସ୍ପତିସ୍ତତ୍ର ନେଷ୍ଟା ଉନ୍ନେତା ଶାଂଶପାଯନଃ। ଧର୍ମଃ ସଦସ୍ଯସ୍ତତ୍ରାସୀତ୍ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସହାଯଵାନ୍
ଏଠାରେ ବୃହସ୍ପତି ନେଷ୍ଟା, ଉନ୍ନେତା ହେଲେ ଶାଂଶପାୟନ; ଧର୍ମ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ, ସେ ପୁଅ, ପଉତି, ଓ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ଥିଲେ।
ଭରଦ୍ଵାଜଃ ଶମୀକଶ୍ଚ ପୁରୁକୁତ୍ସୋ ଯୁଗଂଧରଃ। ଏନକସ୍ତୀର୍ଣକଶ୍ଚୈଵ କେଶଃ କୁତପ ଏଵ ଚ
ଭରଦ୍ୱାଜ, ଶମୀକ, ପୁରୁକୁତ୍ସ, ଯୁଗନ୍ଧର, ଏନକ, ତୀର୍ଣ୍ଣକ, କେଶ ଓ କୁଟପ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଗର୍ଗୋ ଵେଦଶିରାଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିସାମାଦ୍ଧ୍ଵର୍ଯଵଃ କୃତାଃ। କଣ୍ଵାଦଯସ୍ତଥା ଚାନ୍ଯେ ମାର୍କଂଡୋ ଗଂଡିରେଵ ଚ
ଗର୍ଗ ଓ ବେଦଶିରା, ତ୍ରିସାମା ଓ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ହେଲେ; କଣ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ମାର୍କଣ୍ଡ ଓ ଗଣ୍ଡି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମେତାଶ୍ଚ ସଶିଷ୍ଯାଃ ସହବାଂଧଵାଃ। କର୍ମାଣି ତତ୍ର କୁର୍ଵାଣା ଦିଵାନିଶମତଂଦ୍ରିତାଃ
ପୁଅ, ପଉତି, ଶିଷ୍ୟ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ; ସେଠାରେ ଦିନ ରାତି ଅକ୍ଷୟ ଶ୍ରମରେ କର୍ମ କରୁଥିଲେ।
ମନ୍ଵଂତରେ ଵ୍ଯତୀତେ ତୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାଵଭୃଥୋଭଵତ୍। ଦକ୍ଷିଣା ବ୍ରହ୍ମଣେ ଦତ୍ତା ପ୍ରାଚୀ ହୋତୁସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣା
ମନ୍ବନ୍ତର ସମାପ୍ତି ପରେ ଯଜ୍ଞର ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ହେଲା; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଆଗଲା, ହୋତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦକ୍ଷିଣା ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଅଦ୍ଧ୍ଵର୍ଯଵେ ପ୍ରତୀଚୀ ତୁ ଉଦ୍ଗାତୁଶ୍ଚୋତ୍ତରା ତଥା। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସକଲଂ ବ୍ରହ୍ମା ଦଦୌ ତେଷାଂ ତୁ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଦକ୍ଷିଣା, ଉଦ୍ଗାତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦକ୍ଷିଣା ଦିଆଯାଇଥିଲା; ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଦେଇଥିଲେ।
ଧେନୂନାଂ ଚ ଶତଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଦାତଵ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧଯେ। ଅଷ୍ଟୌ ତୁ ଯଜ୍ଞଵାହାନାଂ ଚତ୍ଵାରିଂଶାଧିକାସ୍ତଥା
ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଶତ ଗୋ ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଅଠଚାଳିଶି ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଥାନିନାଂ ଚୈଵ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ। ଷୋଡଶୈଵ ତୃତୀଯାନାଂ ଦେଯା ଵୈ ଧେନଵଃ ଶୁଭାଃ
ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଚବିଶଟି କୁହାଯାଇଛି; ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଷୋଡ଼ଶ ଶୁଭ ଗୋ ଦେବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଵାଦଶୈଵ ତଥା ଚାନ୍ଯା ଆଗ୍ନୀଧ୍ରାଦିଷୁ ଦାପଯେତ୍। ଅନଯା ସଂଖ୍ଯଯା ଚୈଵ ଗ୍ରାମାନ୍ଦାସୀରଜାଵିକଂ
ଏହିପରି ଆଗ୍ନୀଧ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ ଗୋ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଗ୍ରାମ, ଦାସୀ ଓ ପଶୁ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ସହସ୍ରଭୋଜ୍ଯଂ ଦାତଵ୍ଯଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚାଵଭୃଥେ କ୍ରତୌ। ଯଜମାନେନ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଦେଯଂ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋବ୍ରଵୀତ୍
ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ପରେ ଏକ ହଜାର ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ; ଯଜମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସ୍ୱାମୀତ୍ୱ ଦେବାକୁ କହିଛନ୍ତି ସ୍ୱୟଂଭୂ।
ଅଦ୍ଧ୍ଵର୍ଯୂଣାଂ ସଦସ୍ଯାନାଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଦାନମିଷ୍ଯତେ। ଵିଷ୍ଣୁଂ ଚାହୂଯ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମା ଵାକ୍ଯମାହ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ଯଜ୍ଞ ପାଳନ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ଓ ସହାୟମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦାନ କରିପାରିବେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅଭିପ୍ରସାଦ୍ଯ ସାଵିତ୍ରୀଂ ତ୍ଵମିହାନଯ ସୁଵ୍ରତ। ତ୍ଵଯି ଦୃଷ୍ଟେ ନ ସା କୋପଂ କରିଷ୍ଯତି ଶୁଭାନନା
ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ। ତୁମକୁ ଦେଖିଲେ, ହେ ଶୁଭମୁଖୀ, ସେ କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ।
ସ୍ନିଗ୍ଧୈଃ ସାନୁନଯୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ହେତୁଯୁକ୍ତୈର୍ଵିଶେଷତଃ। ତ୍ଵଂ ସଦା ମଧୁରାଭାଷୀ ଜିହ୍ଵା ତେ ସ୍ରଵତେମୃତମ୍
ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ମନ ହରାଇବା ଭାବରେ, ବିଶେଷ କରି ଯୁକ୍ତି ସହିତ ମିଠା କଥା କହିବାରେ ତୁମେ ସଦା ପାରଙ୍ଗତ। ତୁମ ଜିଭରୁ ମଧୁରତା ବହୁଛି।
ଯଃ କରୋତି ନ ତେ ଵାକ୍ଯଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ନ ସ ଦୃଶ୍ଯତେ। ଗଂଧର୍ଵୈଃ ସହିତୋ ଗତ୍ଵା ପ୍ରିଯାଂ ମମ ସମାନଯ
ତୁମ କଥା ଯିଏ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ସେ ତିନି ଲୋକରେ କେଉଁଠି ମିଳେ ନାହିଁ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ଯାଇ, ମୋର ପ୍ରିୟାକୁ ଆଣ।