କାଂସ୍ତୁ ଲୋକାନ୍ଗମିଷ୍ଯାମି ଅପଧ୍ଯାତୋ ମହାତ୍ମନା। ଉଭୌ ହସ୍ତୌ ମୁଖେ କୃତ୍ଵା ସାଶ୍ରୁକଂଠୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍
ମହାତ୍ମାମାନେ ଯେତେବେଳେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ କହିଛନ୍ତି, ଏବେ ମୁଁ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବି? ଦୁଇହାତ ମୁହଁରେ ରଖି, ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ନାପରାଧ୍ଯାମି ରାମସ୍ଯ କର୍ମଣା ମନସା ଗିରା। ସ୍ପୃଷ୍ଟୌ ତେ ଚରଣୌ ଦେଵି ମମ ନାନ୍ଯା ଗତିର୍ଭଵେତ୍
ମୁଁ କେବେ ରାମଙ୍କୁ କାମରେ, ମନରେ କିମ୍ବା କଥାରେ ଅପରାଧ କରିନାହିଁ। ଦେବୀ, ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି, ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
ତତଃ ସୀତାଽବ୍ରଵୀଦ୍ରାମଂ ତ୍ଯକ୍ତଃ କିମନୁଜସ୍ତ୍ଵଯା। ଵୈଷମ୍ଯଂ ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ ବାଲେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଲକ୍ଷ୍ମିଵର୍ଧନେ
ତାପରେ ସୀତା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ କାହିଁକି ତୁମ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ? ଏହି ଅନ୍ୟାୟକୁ ଛାଡ଼, ଏ ଶିଶୁ, ଲକ୍ଷ୍ମୀବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଇଁ।'
ରାଘଵସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀତ୍ସୀତାଂ ନାହଂ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍। ନ କଦାଚିଦପି ସ୍ଵପ୍ନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ମତଂ ପ୍ରିଯେ
ରାଘବ ତାପରେ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବିନି। ପ୍ରିୟେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ମତ ଅବହେଳା କରିବିନି।'
ଶ୍ରୁତପୂର୍ଵଂ ଚ ସୁଶ୍ରୋଣି କ୍ଷେତ୍ରସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍। ଅତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରେ ଜନାସ୍ସତ୍ଯଂ ସର୍ଵେ ହି ସ୍ଵାର୍ଥତତ୍ପରାଃ
ହେ ସୁନ୍ଦରି, ଏହି ଦେଶର ଚରିତ୍ର ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି। ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ମାତ୍ର ଲାଗିଥାନ୍ତି।
ପରସ୍ପରଂ ନ ପଶ୍ଯଂତି ସ୍ଵାତ୍ମନଶ୍ଚ ହିତଂ ଵଚଃ। ନ ଶୃଣ୍ଵଂତି ପିତୁଃ ପୁତ୍ରାଃ ପୁତ୍ରାଣାଂ ପିତରସ୍ତଥା
ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ନିଜ ଭଲ ପାଇଁ କହାଯାଇଥିବା କଥାକୁ ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ। ପୁଅମାନେ ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ବାପାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଅମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଶିଷ୍ଯା ହି ଗୁରୋର୍ଵାକ୍ଯଂ ଶିଷ୍ଯସ୍ଯାପି ତଥା ଗୁରୁଃ। ଅର୍ଥାନୁବଂଧିନୀପ୍ରୀତିର୍ନ କଶ୍ଚିତ୍କସ୍ଯଚିତ୍ପ୍ରିଯଃ
ଶିଷ୍ୟମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଗୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ। ସମ୍ପର୍କ ମାତ୍ର ଲାଭ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, କେହି କାହାର ପ୍ରିୟ ନୁହଁନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥଯନ୍ନେଵ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରେଵାଂ ମହାନଦୀମ୍। ଚକ୍ରେଭିଷେକଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ସାନୁଜଃ ସହ ସୀତଯା
ଏଭଳି କଥା କହି କହି, ସେ ମହାନଦୀ ରେବାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ସୀତା ସହିତ ଅଭିଷେକ କଲେ।
ତର୍ପଯିତ୍ଵା ଚ ସଲିଲୈଃ ସ୍ଵାନ୍ପିତୄନ୍ଦୈଵତାନ୍ଯପି। ଉଦୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ମୁହୁଃ ସୂର୍ଯଂ ଦେଵତାଶ୍ଚ ସମାହିତଃ
ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଇ, ପୁନିପୁନି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଦଢ଼ ହେଲେ।
କୃତାଭିଷେକସ୍ତୁ ରରାଜ ରାମଃ ସୀତା ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ। କୃତାଭିଷେକଃ ସହ ଶୈଲପୁତ୍ର୍ଯା ଗୁହେନ ସାର୍ଧଂ ଭଗଵାନିଵେଶଃ
ଅଭିଷେକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରାମ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ, ସୀତା ତାଙ୍କ ପାଖରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ। ଶୈଳପୁତ୍ରୀ ଓ ଗୁହ ସହିତ ଅଭିଷେକ କରି, ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ॥ କସ୍ମିନ୍କାଲେ ଭଗଵତା ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକକାରିଣା। ଯଜ୍ଞିଯୈର୍ଯଷ୍ଟୁମାରବ୍ଧଂ ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: 'ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, କେଉଁ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ? ଆପଣ ମୋତେ ଏହି କଥା କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।'
କିଂ ନାମାନ ଋତ୍ଵିଜସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣା ଯେ ପ୍ରକଲ୍ପିତାଃ। କା ଚ ଵୈ ଦକ୍ଷିଣା ତେଷାଂ ଦତ୍ତା ତେନ ମହାତ୍ମନା
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ପୂଜାରୀମାନଙ୍କର ନାମ କଣ ଥିଲା? ସେଇ ମହାତ୍ମା କିଏ କିଏଙ୍କୁ କଣ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ?
ଯଥାଭୂତଂ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ତଥା ତ୍ଵଂ ମେ ପ୍ରକୀର୍ତଯ। ସୁମହତ୍କୌତୁକଂ ଜାତଂ ଯଜ୍ଞଂ ପୈତାମହଂ ପ୍ରତି
ଯଥାଯଥିକ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେପରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ପୌରାଣିକ ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ମୋର ଅତି ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମିଛି।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ॥ ପୂର୍ଵମେଵ ମଯା ଖ୍ଯାତଂ ଯଦା ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ମନୁଃ। ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଜାପତୀନ୍ସର୍ଵାନୁକ୍ତଃ ସୃଷ୍ଟିଂ କୁରୁଷ୍ଵ ଵୈ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: 'ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କହିଛି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, 'ସୃଷ୍ଟି କର' ବୋଲି କହାଯାଇଥିଲେ।'
ସ୍ଵଯଂ ତୁ ପୁଷ୍କରଂ ଗତ୍ଵା ଯଜ୍ଞସ୍ଯାହୃତ୍ଯ ଵିସ୍ତରମ୍। ସସଂଭାରାନ୍ସମାନାଯ୍ଯ ଵହ୍ନ୍ଯଗାରେ ସ୍ଥିତୋଭଵତ୍
ସେ ନିଜେ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଇ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏକତ୍ର କରି, ଅଗ୍ନିଗୃହରେ ଦଢ଼ ହେଲେ।
ଗାଯଂତି ନିତ୍ଯଂ ଗଂଧର୍ଵା ନୃତ୍ଯଂତ୍ଯପ୍ସରସାଂ ଗଣାଃ। ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଗାତା ହୋତାଧ୍ଵର୍ଯୁଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଯଜ୍ଞଵାହକାଃ
ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଦା ଗୀତ ଗାନ୍ତି, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା-ଉଦ୍ଗାତା, ହୋତା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ—ଏହି ଚାରିଜଣ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଏକୈକସ୍ଯ ତ୍ରଯଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପରିଵାରାଃ ସ୍ଵଯଂକୃତାଃ। ବ୍ରହ୍ମା ଚ ବ୍ରହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସୀ ପୋତା ଚାଗ୍ନୀଧ୍ର ଏଵ ଚ
ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଜଣ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଚୟିତ ସହାୟ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସୀ, ପୋତା ଓ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମୀ ହ୍ଯେଷା ଚତୁଷ୍ଟଯୀ। ଉଦ୍ଗାତା ଚ ପ୍ରତ୍ଯୁଦ୍ଗାତା ପ୍ରତିହର୍ତା ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଃ
ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା, ବ୍ରାହ୍ମୀ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର। ଉଦ୍ଗାତା, ପ୍ରତ୍ୟୁଦ୍ଗାତା, ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା ଓ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ।
ଚତୁଷ୍ଟଯୀ ଦ୍ଵିତୀଯୈଷା ତୂଦ୍ଗାତୁଶ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ହୋତା ଚ ମୈତ୍ରାଵରୁଣସ୍ତଥାଽଚ୍ଛାଵାକ ଏଵ ଚ
ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଚାରିଜଣଙ୍କ ଦଳ ଉଦ୍ଗାତା ପାଇଁ କହାଯାଇଛି; ହୋତା, ମୈତ୍ରାବରୁଣ ଏବଂ ଅଚ୍ଛାବାକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳରେ ଅଛନ୍ତି।
ଗ୍ରାଵସ୍ତୁଚ୍ଚ ଚତୁର୍ଥୋତ୍ର ତୃତୀଯା ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯୀ। ଅଧ୍ଵର୍ଯୁଶ୍ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ନେଷ୍ଟୋନ୍ନେତା ତଥୈଵ ଚ
ଏଠାରେ ଚତୁର୍ଥ ଅଟି ଗ୍ରାଭସ୍ତୁତ, ତୃତୀୟ ଚାରିଜଣଙ୍କ ଦଳ; ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ନେଷ୍ଟା ଓ ଉନ୍ନେତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳରେ ଅଛନ୍ତି।
ଚତୁଷ୍ଟଯୀ ଚତୁର୍ଥ୍ଯେଷା ପ୍ରୋକ୍ତା ଶଂତନୁନଂଦନ। ଏତେ ଵୈ ଷୋଡଶ ପ୍ରୋକ୍ତା ଋତ୍ଵିଜୋ ଵେଦଚିଂତକୈଃ
ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଚାରିଜଣଙ୍କ ଦଳ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି, ଶଂତନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର; ବେଦ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ମନ୍ୟମାନେ ଏହି ଷୋଡ଼ଶ ଋତ୍ବିଜଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି।
ଶତାନି ତ୍ରୀଣି ଷଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଃ ସୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା॥ ଏତାଂଶ୍ଚୈତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପ୍ରଵଦଂତି ସଦା ଦ୍ଵିଜାନ୍
ସ୍ୱୟଂଭୂ ତିନିଶଏ ଷାଠି ଯଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ଏହି ନାମଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।
ସଦସ୍ଯଂ କେଚିଦିଚ୍ଛଂତି ତ୍ରିସାମାଧ୍ଵର୍ଯୁମେଵ ଚ। ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ନାରଦଂ ଚକ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସି ଗୌତମମ୍
କିଛି ଲୋକ ସଦସ୍ୟ ଏବଂ ତ୍ରିସାମା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ ଚାହାନ୍ତି; ନାରଦଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଗୌତମଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସି କରାଯାଇଥିଲା।
ଦେଵଗର୍ଭଂ ଚ ପୋତାରମାଗ୍ନୀଧ୍ରଂ ଚୈଵ ଦେଵଲମ୍। ଉଦ୍ଗାତାଂଗିରସଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଦ୍ଗାତା ଚ ପୁଲହସ୍ତଥା
ଦେବଗର୍ଭଙ୍କୁ ପୋତାର, ଅଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କୁ ଦେବଳ କରାଯାଇଥିଲା; ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ ଅଙ୍ଗିରାସ, ପ୍ରତିଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ ପୁଲହ।
ନାରାଯଣଃ ପ୍ରତିହର୍ତା ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯୋତ୍ରିରୁଚ୍ଯତେ। ତସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେ ଭୃଗୁର୍ହୋତା ଵସିଷ୍ଠୋ ମୈତ୍ର ଏଵ ଚ
ନାରାୟଣ ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା, ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ଉତ୍ରି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ଭୃଗୁ ହୋତା, ବଶିଷ୍ଠ ମୈତ୍ର।
ଅଚ୍ଛାଵାକଃ କ୍ରତୁଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଗ୍ରାଵସ୍ତୁଚ୍ଚ୍ଯଵନସ୍ତଥା। ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋଦ୍ଧ୍ଵର୍ଯୁରେଵାସୀତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଚ ଵୈ ଶିବିଃ
ଅଚ୍ଛାବାକଙ୍କୁ କ୍ରତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଗ୍ରାଭସ୍ତୁତ ହେଲେ ଚ୍ୟବନ; ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଥିଲେ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ହେଲେ ଶିବି।
ବୃହସ୍ପତିସ୍ତତ୍ର ନେଷ୍ଟା ଉନ୍ନେତା ଶାଂଶପାଯନଃ। ଧର୍ମଃ ସଦସ୍ଯସ୍ତତ୍ରାସୀତ୍ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସହାଯଵାନ୍
ଏଠାରେ ବୃହସ୍ପତି ନେଷ୍ଟା, ଉନ୍ନେତା ହେଲେ ଶାଂଶପାୟନ; ଧର୍ମ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ, ସେ ପୁଅ, ପଉତି, ଓ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ଥିଲେ।
ଭରଦ୍ଵାଜଃ ଶମୀକଶ୍ଚ ପୁରୁକୁତ୍ସୋ ଯୁଗଂଧରଃ। ଏନକସ୍ତୀର୍ଣକଶ୍ଚୈଵ କେଶଃ କୁତପ ଏଵ ଚ
ଭରଦ୍ୱାଜ, ଶମୀକ, ପୁରୁକୁତ୍ସ, ଯୁଗନ୍ଧର, ଏନକ, ତୀର୍ଣ୍ଣକ, କେଶ ଓ କୁଟପ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଗର୍ଗୋ ଵେଦଶିରାଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିସାମାଦ୍ଧ୍ଵର୍ଯଵଃ କୃତାଃ। କଣ୍ଵାଦଯସ୍ତଥା ଚାନ୍ଯେ ମାର୍କଂଡୋ ଗଂଡିରେଵ ଚ
ଗର୍ଗ ଓ ବେଦଶିରା, ତ୍ରିସାମା ଓ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ହେଲେ; କଣ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ମାର୍କଣ୍ଡ ଓ ଗଣ୍ଡି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମେତାଶ୍ଚ ସଶିଷ୍ଯାଃ ସହବାଂଧଵାଃ। କର୍ମାଣି ତତ୍ର କୁର୍ଵାଣା ଦିଵାନିଶମତଂଦ୍ରିତାଃ
ପୁଅ, ପଉତି, ଶିଷ୍ୟ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ; ସେଠାରେ ଦିନ ରାତି ଅକ୍ଷୟ ଶ୍ରମରେ କର୍ମ କରୁଥିଲେ।