ଶ୍ରୀଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ପୂର୍ଵମାସୀନ୍ମହାବାହୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦପାରଗଃ । ସଦାଧ୍ଯଯନଶୀଲସ୍ତୁ ଦେଵଶର୍ମା ଇତି ଦ୍ଵିଜଃ
ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ — ପୂର୍ବେ ଏକ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ବେଦରେ ନିପୁଣ ଓ ସବୁବେଳେ ପାଠ ପଢିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଦେବଶର୍ମା।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରକ୍ରିଯାଯୁକ୍ତଃ ଷଟ୍କର୍ମନିରତଃ ସଦା । ସର୍ଵଵର୍ଣେଷୁ ସଂପୂଜ୍ଯଃ ସପୁତ୍ରପଶୁବାଂଧଵଃ
ସେ ନିୟମିତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିଲେ, ସଦା ଷଟ୍କର୍ମରେ ଲାଗିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜାତିରେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ପୁଅ, ଗାଈ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ଭଗ୍ନା ଚ ଗୃହଵାହିନୀ । ପ୍ରାପ୍ତେ ଭାଦ୍ରପଦେ ମାସେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ପଂଚମୀ
ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରର ସମସ୍ତ ଜରୁରୀ ଜିନିଷ ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ପଞ୍ଚମୀ ଦିନରେ ସେଶ ହୋଇଗଲା।
ପିତୁଃକ୍ଷଯାହଂ କୁରୁତେ ଯତାତ୍ମା ଚ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ରାତ୍ରୌ ନିମଂତ୍ରଯେଦ୍ଵିପ୍ରାନ୍ସୁଖସୌଭାଗ୍ଯଦାଯକାନ୍
ପିତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅଧିକାର ରଖି, ସେ ରାତିରେ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଭାଂଡାନ୍ଯନ୍ଯାନି କାରଯେତ୍ । ପାକଂ ସର୍ଵେଷୁ ପାତ୍ରେଷୁ ସ କାରଯତି ଜାଯଯା
ପରେ ଶୁଭ୍ର ସକାଳ ଆସିଲା, ସେ ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର ଚିଢ଼ାଇଲେ, ଓ ଜଣେଇ ସହିତ ସମସ୍ତ ପାତ୍ରରେ ଖାଦ୍ୟ ପକାଇଲେ।
ଅଷ୍ଟାଦଶରସୋପେତଂ ପିତୄଣାଂ ପ୍ରୀତିଦାଯକମ୍ । ଆକାରଣଂ ତତୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିପ୍ରାଣାଂ ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ଅଠାରୋ ପ୍ରକାର ରସ ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପକାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂର୍ବକ, ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଲେ।
ସର୍ଵେ ଵିପ୍ରାସ୍ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଵେଦପାଠକାଃ । ଅର୍ଘପାଦ୍ଯାଦି ଵିଧିଵତ୍କୃତଵାନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସମସ୍ତ ବେଦପାଠକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଗଲେ; ସେଇ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ଦେଲେ।
ରଜସା ଦୂଷିତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ତଦା । ଗୃହମଧ୍ଯେ ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଆସନେ ତେ ନିରୂପିତାଃ
ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ଧୂଳିରେ ମିଶିଥିବାରୁ ସେମାନେ ଭଲଭାବେ ହାତମୁହଁ ଧୋଇଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଘରଭିତରକୁ ଯାଇ, ନିଜ ନିଜ ଅସନରେ ବସିଲେ।
ପ୍ରଦତ୍ତଂ ଭୋଜନଂ ତେନ ମିଷ୍ଟାନ୍ନେନ ଵିଶେଷତଃ । ଵିଧିନା ଚ କୃତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପିଂଡଦାନପ୍ରପୂର୍ଵକମ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିଠା ଭାତ ସହିତ ଭୋଜନ ଦେଲେ, ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ତାଂବୂଲଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଚୈଵ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ । ସର୍ଵଂ ଦଦୌ ଦ୍ଵିଜେଭ୍ଯୋ ଵୈ ପିତୃଧ୍ଯାନପରାଯଣଃ
ସେ ପିତୃସ୍ମରଣରେ ଲିନ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ପାନ, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୋଷାକ ଦେଲେ।
ଵିପ୍ରା ଵିସର୍ଜିତାଃ ସର୍ଵେ ଆଶୀର୍ଵାଦପରାଯଣାଃ । ଗୋତ୍ରିଣାଂ ବାଂଧଵାନାଂ ଚ ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚ ବୁଭୁକ୍ଷତାମ୍
ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ବିଦାୟ ହେଲେ; ସେ ନିଜ ଗୋତ୍ରର ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୁକ୍ତିଚାହିଁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଦେଲେ।
ଦତ୍ତମନ୍ନଂ ତଦା ତେନ ଭୋଜନେ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ନିଶାଯାଂ ତୁ କୁଟୀଦ୍ଵାରେ ଉପଵିଷ୍ଟୋ ଯଦା ତଦା
ସେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖାଇବା ଦେଲେ; ତାପରେ ରାତିରେ ଘର ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିଲେ,
ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯା ଵାରି ସଂଗୃହ୍ଯ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ କୃତମ୍ । ତଦା ଶୁନୀ ବଲୀଵର୍ଦୌ ପରସ୍ପରମଭାଷତାମ୍
ତାଙ୍କ ଜଣେଇ ପାଣି ଆଣି ପାଦ ଧୋଇଦେଲେ; ଏହିବେଳେ କୁକୁରୀ ଓ ବଳଦ ଆପସରେ କଥା ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଶୃଣୁ କାଂତ ଵଚୋ ମହ୍ଯଂ ଯାଦୃକ୍କୃତଵତୀ ଵଧୂଃ । ତାଦୃଶଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ଶୁଣ, ପ୍ରିୟା, ମୋତେ ଯେଉଁ ଭଳି କାମ କଲେ ସେଇ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିବି, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି କହିବିନାହିଁ।
କଦାଚିଦ୍ଦୈଵଯୋଗେନ ଗତାହଂ ପୁତ୍ରସଦ୍ମନି । ତତ୍ରସ୍ଥିତଂ ପଯଃ ପାତୁଂ ଵଧ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ତତ୍ପୁନଃ
କେବେ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ପୁଅଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲି; ସେଠାରେ ଦେଖିଲି, ବଧୂ ଦୁଧ ପିଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ଆଉ ଦେଖିଲିନାହିଁ।
ପୀତଂ ପଯସ୍ତୁ ସର୍ପେଣ ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ମଯା ପୁନଃ । ପଶ୍ଚାତ୍ପୀତଂ ମଯା ସମ୍ଯକ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ଵଧ୍ଵା ତଦା ପୁନଃ
ସେଇ ଦୁଧଟି ସାପ ପିଇଦେଲା, ମୁଁ ଦେଖିଲି; ପରେ ମୁଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବଧୂଙ୍କୁ ଦୁଧ ପିଉଥିବା ଦେଖିଲି।
ତେନ ସଂପର୍କଦୋଷେଣକଟିର୍ଭଗ୍ନା ଚ ମେ ସଦା । ତେନ ଦୁଃଖେନ ଭୋ ସ୍ଵାମିନ୍ଜାତାହଂ ଦୁଃଖଭାଗିନୀ । ଭଗ୍ନା କଟିଶ୍ଚ ସଂଜାତା ହ୍ଯାହାରୋ ନୈଵ ରୋଚତେ
ସେଇ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ମୋର କମର ସବୁବେଳେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ଏହି ଦୁଃଖରୁ, ହେ ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ଦୁଃଖଭାଗିନୀ ହୋଇପଡ଼ିଛି, କମର ଭାଙ୍ଗିଯିବାରୁ ମୋତେ ଖାଇବା ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ।
ବଲୀଵର୍ଦ୍ଦ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ଶୁନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଅସ୍ମିନ୍ଵୈ ଦିଵସେ ପ୍ରାପ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତୁ ଭୋଜନମ୍
ବଳଦ କହିଲା — ଶୁଣ, କୁକୁରୀ, ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ କହିଦେଉଛି। ଏହି ଦିନ ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିଥିଲେ,
କାରିତଂ ମମ ପୁତ୍ରେଣ ମମ ଚିଂତା ତୁ ନୋ କୃତା । ନୋଦକଂ ନ ତୃଣଂ ଚୈଵ ନ ଦତ୍ତଂ କେନଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ମୋ ପୁଅ କୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ ମୁଁ କିପରି ଅଛି, ଏହି ଚିନ୍ତା କେହି କରିନାହାନ୍ତି। କେହି କେବେ ମୋ ପାଇଁ ଜଳ ବା ଘାସ ପଣ୍ଡା ମଧ୍ୟ ଦେଇନାହାନ୍ତି।
ଅନାହାରୋହ୍ଯହଂ ପାପୀ ବଦ୍ଧୋଽସ୍ମିନ୍ପାପଭାଵିତଃ । ପୂର୍ଵପାପଵିଶେଷେଣ ଜାତଂ ଶୁନି ନ ସଂଶଯଃ
ମୁଁ ଅପରାଧୀ ଏବଂ ଅନ୍ନ ନ ଖାଇ ଏଠାରେ ପାପରେ ବନ୍ଧି ଅଛି। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଏକ ଭୟଙ୍କର ପାପରୁ ମୁଁ କୁକୁର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତୁ ତଦା ଦେଵି ଶ୍ରୁତଂ ପୁତ୍ରେଣ ଧୀମତା । ମମାଯଂ ତୁ ପିତା ସାକ୍ଷାଜ୍ଜାତୋ ମମ ଗୃହେ ପଶୁଃ
ସେ ସମୟରେ, ହେ ଦେବୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ସେଇ କଥା ଶୁଣିଲେ—'ଏହି ମୋ ପିତା, ଯିଏ ଏବେ ମୋ ଘରେ ପଶୁ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।'
ଇଯଂ ତୁ ଜନନୀ ସାକ୍ଷାନ୍ମମ ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଦୈଵଯୋଗାଚ୍ଛୁନୀ ଜାତା କିଂ କରୋମି ସୁନିଶ୍ଚଯମ୍
'ଏହି ମୋ ମା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଭାଗ୍ୟର ଚକ୍ରରେ ସେ କୁକୁରୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।'
ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯାସୌ ଵିପ୍ରୋ ନୈଵ ନିଦ୍ରାମଵାପ ସଃ । ରାତ୍ରୌ ଚିଂତାପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ମରନ୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ପରମ୍
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାତି ସାରା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି ଶୁଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିଲେ।
ନାନାଧର୍ମପରୋଽହଂ ଚ ମମୈଵଂ ଚ କଥଂ ଶୁଭମ୍ । ଵିଚାରଯିତ୍ଵା ଚ ତତୋ ରାତ୍ରୌ ସୁପ୍ତସ୍ତଦା ପୁନଃ
'ମୁଁ ନାନା ପୁଣ୍ୟ କାମରେ ଲାଗିଛି, ତଥାପି ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ପାଇଁ କିପରି ଭଲ ହେବ?' ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ରାତିରେ ପୁଣି ଶୁଇପଡ଼ିଲେ।
ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଋଷୀଣାଂ ପୁରତୋ ଗତଃ । ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଵସିଷ୍ଠେନ ତସ୍ଯ ସୁସ୍ଵାଗତଂ କୃତମ୍
ପ୍ରଭାତରେ ଶୁଭ ସମୟ ଆସିଲା, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।
ବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଵାଗମନକାରଣମ୍ । ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରଣାମମକରୋତ୍ତଦା
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ?' ଏଭଳି ପଚାରିଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନୋପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲା କ୍ରିଯା । ଅଦ୍ଯ ମେ ପିତରସ୍ତୃପ୍ତା ଦୁର୍ଲଭାତ୍ତଵ ଦର୍ଶନାତ୍
'ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ।'
ଯଥୋକ୍ତଂ ଚ କୃତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଚୈଵ ସୁଭୋଜିତାଃ । କୁଟୁଂବିନାଂ ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୋଜନଂ କାରିତଂ ତଥା
'ଯେପରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭଲ ଭାବେ ଭୋଜିଛନ୍ତି। ଘରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ଦିଆଯାଇଛି।'
ଭୋଜନାନଂତରଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଶୁନୀ ତତ୍ର ଉଵାଚ ହ । ଅସ୍ମାକଂ ତୁ ଗୃହେ ହ୍ଯେକୋ ବଲୀଵର୍ଦସ୍ତୁ ଵର୍ତ୍ତତେ
ଭୋଜନ ସେଶ ହେବା ପରେ, ସେଠାରେ କୁକୁରୀ କହିଲା—'ଆମ ଘରେ ଏକ ବଳିଆ ବୃଷ ଅଛି।'
ତଂ ପତିଂ ପ୍ରତିଵାକ୍ଯଂ ଯଦ୍ଦିଵଜ ମତ୍ତଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତତ୍ । ଗୃହେସ୍ଥିତଂ ଦୁଗ୍ଧଭାଂଡମହିନା ଦୂଷିତଂ ମଯା
'ପତି, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଘରେ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଦୁଧ ଭାଣ୍ଡକୁ ବିଷ ଦେଇ ଅଶୁଦ୍ଧ କରିଦେଇଥିଲି।'