ଚଂ ଚକ୍ରରୂପିଣେ ଵିଷ୍ଣୋ ଧାରଣଂ ଚକ୍ରଜଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଶଂ ଶଂଖରୂପିଣେ ତୁଭ୍ଯଂ ନମୋଽସ୍ତୁ ସୁଖକାରିଣେ
'ଚଂ' — ଚକ୍ର ରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଚକ୍ର ଧାରଣ କରିବା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। 'ଶଂ' — ଶଂଖ ରୂପୀ ତୁମକୁ, ଶୁଖ ଦେଇଥିବା ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।
ମଂତ୍ରେଣାନେନ ଵୈ ଦୂତା ଧାରଣଂ ଶଂଖଜଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଚତୁର୍ଣାମାଯୁଧାନାଂ ତୁ ଧାରଣଂ ମୁନିଭିଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଦୂତ, ଶଂଖ ଧାରଣ କରିବା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଚାରି ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରିବାକୁ ମୁନିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଯଥା ନିତ୍ଯଂ ଵେଦସ୍ଯାଧ୍ଯଯନଂ ତଥା । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ତଥୈଵେଦଂ ତପ୍ତମୁଦ୍ରାଦି ଧାରଣମ୍
ଯେପରି ଦିନେ ଦିନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ସେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ତାପିତ ମୁଦ୍ରା ଓ ଏହାଦି ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଚଂଦନେନ ସୁଗଂଧେନ ଗୋପିକାଚଂଦନେନ ତୁ । ଧାରଣଂ ଚ ଵିଶେଷେଣ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ
ସୁଗନ୍ଧି ଚନ୍ଦନ ଓ ବିଶେଷ କରି ଗୋପିକା ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା, ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଏହି ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଚାଂଡାଲୋଽପି ଭଵେଚ୍ଛୁଦ୍ଧୋ ଧାରଣାଚ୍ଚ ନ ସଂଶଯଃ । ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପୁଂଡ୍ରମୃଜୁଂ ସୌମ୍ଯଂ ସଚିହ୍ନଂ ଧାରଯେଦ୍ଯଦି
ଏହି ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କଲେ ଚାଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି ସେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ନମ୍ର ଭାବରେ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଧାରଣ କରେ।
ସ ଚାଂଡାଲୋଽପି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପୂଜ୍ଯ ଏଵ ସଦା ଦ୍ଵିଜୈଃ । ଚାଂଡାଲାନାଂ ଗୃହେ ଦୂତାସ୍ତୁଲସୀ ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ
ସେଇ ଚାଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହେଲେ, ସେ ସଦା ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରତି ପୂଜ୍ୟ। ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘରେ, ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଦୂତମାନେ ବସନ୍ତି।
ତତ୍ରତ୍ଯା ତୁଲସୀ ଗ୍ରାହ୍ଯା ଭକ୍ତିଭାଵେନ ଚେତସା
ସେଠି ଥିବା ତୁଳସୀକୁ ଭକ୍ତିଭାବ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ପପ୍ରଚ୍ଛାହଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ଵ୍ରତାନାମୁତ୍ତମଂ ଵ୍ରତମ୍ । ପୁତ୍ରପୌତ୍ରଵିଵୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ସୁଖସୌଭାଗ୍ଯଦାଯକମ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ — ମୁଁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, କିଏ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ, ଯାହା ପୁଅ ଓ ନାତି ବଢ଼ାଇ ଦିଏ, ସୁଖ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ତଵାଗ୍ରେ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ସୁଂଦରି ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଇଦଂ କଥାନକଂ ଦିଵ୍ଯମୃଷୀଣାଂ ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍
ତୁମ ପାଖରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥାଟିକୁ ଏବେ କହିବି, ଶୁଣ ସୁନ୍ଦରୀ। ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ।
ରଜସ୍ଵଲା ତୁ ଯା ନାରୀ ସହସା ପାପରୂପିଣୀ । କୃତେନ ଚ ଵ୍ରତେନୈଵ ମହାପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ପିତୄଣାମକ୍ଷଯଂ ଦେଯଂ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସାଧନମ୍
ଯେ ନାରୀ ରଜସ୍ୱଳା ଅବସ୍ଥାରେ ଅଚାନକ ପାପିନୀ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ବ୍ରତ କଲେ ସେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ ଅବଶ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ, ଏହା ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସାଧନ କରେ।
ଶ୍ରୀଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ପୂର୍ଵମାସୀନ୍ମହାବାହୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦପାରଗଃ । ସଦାଧ୍ଯଯନଶୀଲସ୍ତୁ ଦେଵଶର୍ମା ଇତି ଦ୍ଵିଜଃ
ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ — ପୂର୍ବେ ଏକ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ବେଦରେ ନିପୁଣ ଓ ସବୁବେଳେ ପାଠ ପଢିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଦେବଶର୍ମା।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରକ୍ରିଯାଯୁକ୍ତଃ ଷଟ୍କର୍ମନିରତଃ ସଦା । ସର୍ଵଵର୍ଣେଷୁ ସଂପୂଜ୍ଯଃ ସପୁତ୍ରପଶୁବାଂଧଵଃ
ସେ ନିୟମିତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିଲେ, ସଦା ଷଟ୍କର୍ମରେ ଲାଗିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜାତିରେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ପୁଅ, ଗାଈ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ଭଗ୍ନା ଚ ଗୃହଵାହିନୀ । ପ୍ରାପ୍ତେ ଭାଦ୍ରପଦେ ମାସେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ପଂଚମୀ
ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରର ସମସ୍ତ ଜରୁରୀ ଜିନିଷ ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ପଞ୍ଚମୀ ଦିନରେ ସେଶ ହୋଇଗଲା।
ପିତୁଃକ୍ଷଯାହଂ କୁରୁତେ ଯତାତ୍ମା ଚ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ରାତ୍ରୌ ନିମଂତ୍ରଯେଦ୍ଵିପ୍ରାନ୍ସୁଖସୌଭାଗ୍ଯଦାଯକାନ୍
ପିତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅଧିକାର ରଖି, ସେ ରାତିରେ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଭାଂଡାନ୍ଯନ୍ଯାନି କାରଯେତ୍ । ପାକଂ ସର୍ଵେଷୁ ପାତ୍ରେଷୁ ସ କାରଯତି ଜାଯଯା
ପରେ ଶୁଭ୍ର ସକାଳ ଆସିଲା, ସେ ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର ଚିଢ଼ାଇଲେ, ଓ ଜଣେଇ ସହିତ ସମସ୍ତ ପାତ୍ରରେ ଖାଦ୍ୟ ପକାଇଲେ।
ଅଷ୍ଟାଦଶରସୋପେତଂ ପିତୄଣାଂ ପ୍ରୀତିଦାଯକମ୍ । ଆକାରଣଂ ତତୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିପ୍ରାଣାଂ ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ଅଠାରୋ ପ୍ରକାର ରସ ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପକାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂର୍ବକ, ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଲେ।
ସର୍ଵେ ଵିପ୍ରାସ୍ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଵେଦପାଠକାଃ । ଅର୍ଘପାଦ୍ଯାଦି ଵିଧିଵତ୍କୃତଵାନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସମସ୍ତ ବେଦପାଠକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଗଲେ; ସେଇ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ଦେଲେ।
ରଜସା ଦୂଷିତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ତଦା । ଗୃହମଧ୍ଯେ ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଆସନେ ତେ ନିରୂପିତାଃ
ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ଧୂଳିରେ ମିଶିଥିବାରୁ ସେମାନେ ଭଲଭାବେ ହାତମୁହଁ ଧୋଇଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଘରଭିତରକୁ ଯାଇ, ନିଜ ନିଜ ଅସନରେ ବସିଲେ।
ପ୍ରଦତ୍ତଂ ଭୋଜନଂ ତେନ ମିଷ୍ଟାନ୍ନେନ ଵିଶେଷତଃ । ଵିଧିନା ଚ କୃତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପିଂଡଦାନପ୍ରପୂର୍ଵକମ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିଠା ଭାତ ସହିତ ଭୋଜନ ଦେଲେ, ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ତାଂବୂଲଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଚୈଵ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ । ସର୍ଵଂ ଦଦୌ ଦ୍ଵିଜେଭ୍ଯୋ ଵୈ ପିତୃଧ୍ଯାନପରାଯଣଃ
ସେ ପିତୃସ୍ମରଣରେ ଲିନ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ପାନ, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୋଷାକ ଦେଲେ।
ଵିପ୍ରା ଵିସର୍ଜିତାଃ ସର୍ଵେ ଆଶୀର୍ଵାଦପରାଯଣାଃ । ଗୋତ୍ରିଣାଂ ବାଂଧଵାନାଂ ଚ ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚ ବୁଭୁକ୍ଷତାମ୍
ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ବିଦାୟ ହେଲେ; ସେ ନିଜ ଗୋତ୍ରର ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୁକ୍ତିଚାହିଁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଦେଲେ।
ଦତ୍ତମନ୍ନଂ ତଦା ତେନ ଭୋଜନେ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ନିଶାଯାଂ ତୁ କୁଟୀଦ୍ଵାରେ ଉପଵିଷ୍ଟୋ ଯଦା ତଦା
ସେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖାଇବା ଦେଲେ; ତାପରେ ରାତିରେ ଘର ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିଲେ,
ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯା ଵାରି ସଂଗୃହ୍ଯ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ କୃତମ୍ । ତଦା ଶୁନୀ ବଲୀଵର୍ଦୌ ପରସ୍ପରମଭାଷତାମ୍
ତାଙ୍କ ଜଣେଇ ପାଣି ଆଣି ପାଦ ଧୋଇଦେଲେ; ଏହିବେଳେ କୁକୁରୀ ଓ ବଳଦ ଆପସରେ କଥା ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଶୃଣୁ କାଂତ ଵଚୋ ମହ୍ଯଂ ଯାଦୃକ୍କୃତଵତୀ ଵଧୂଃ । ତାଦୃଶଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ଶୁଣ, ପ୍ରିୟା, ମୋତେ ଯେଉଁ ଭଳି କାମ କଲେ ସେଇ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିବି, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି କହିବିନାହିଁ।
କଦାଚିଦ୍ଦୈଵଯୋଗେନ ଗତାହଂ ପୁତ୍ରସଦ୍ମନି । ତତ୍ରସ୍ଥିତଂ ପଯଃ ପାତୁଂ ଵଧ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ତତ୍ପୁନଃ
କେବେ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ପୁଅଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲି; ସେଠାରେ ଦେଖିଲି, ବଧୂ ଦୁଧ ପିଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ଆଉ ଦେଖିଲିନାହିଁ।
ପୀତଂ ପଯସ୍ତୁ ସର୍ପେଣ ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ମଯା ପୁନଃ । ପଶ୍ଚାତ୍ପୀତଂ ମଯା ସମ୍ଯକ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ଵଧ୍ଵା ତଦା ପୁନଃ
ସେଇ ଦୁଧଟି ସାପ ପିଇଦେଲା, ମୁଁ ଦେଖିଲି; ପରେ ମୁଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବଧୂଙ୍କୁ ଦୁଧ ପିଉଥିବା ଦେଖିଲି।
ତେନ ସଂପର୍କଦୋଷେଣକଟିର୍ଭଗ୍ନା ଚ ମେ ସଦା । ତେନ ଦୁଃଖେନ ଭୋ ସ୍ଵାମିନ୍ଜାତାହଂ ଦୁଃଖଭାଗିନୀ । ଭଗ୍ନା କଟିଶ୍ଚ ସଂଜାତା ହ୍ଯାହାରୋ ନୈଵ ରୋଚତେ
ସେଇ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ମୋର କମର ସବୁବେଳେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ଏହି ଦୁଃଖରୁ, ହେ ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ଦୁଃଖଭାଗିନୀ ହୋଇପଡ଼ିଛି, କମର ଭାଙ୍ଗିଯିବାରୁ ମୋତେ ଖାଇବା ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ।
ବଲୀଵର୍ଦ୍ଦ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ଶୁନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଅସ୍ମିନ୍ଵୈ ଦିଵସେ ପ୍ରାପ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତୁ ଭୋଜନମ୍
ବଳଦ କହିଲା — ଶୁଣ, କୁକୁରୀ, ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ କହିଦେଉଛି। ଏହି ଦିନ ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିଥିଲେ,
କାରିତଂ ମମ ପୁତ୍ରେଣ ମମ ଚିଂତା ତୁ ନୋ କୃତା । ନୋଦକଂ ନ ତୃଣଂ ଚୈଵ ନ ଦତ୍ତଂ କେନଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ମୋ ପୁଅ କୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ ମୁଁ କିପରି ଅଛି, ଏହି ଚିନ୍ତା କେହି କରିନାହାନ୍ତି। କେହି କେବେ ମୋ ପାଇଁ ଜଳ ବା ଘାସ ପଣ୍ଡା ମଧ୍ୟ ଦେଇନାହାନ୍ତି।
ଅନାହାରୋହ୍ଯହଂ ପାପୀ ବଦ୍ଧୋଽସ୍ମିନ୍ପାପଭାଵିତଃ । ପୂର୍ଵପାପଵିଶେଷେଣ ଜାତଂ ଶୁନି ନ ସଂଶଯଃ
ମୁଁ ଅପରାଧୀ ଏବଂ ଅନ୍ନ ନ ଖାଇ ଏଠାରେ ପାପରେ ବନ୍ଧି ଅଛି। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଏକ ଭୟଙ୍କର ପାପରୁ ମୁଁ କୁକୁର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।