ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ଯାତୁମାରବ୍ଧା ଦେଵାଦେଶାନ୍ମହାନଦୀ। ତତଃ ସଖୀଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସା ପ୍ରାଚୀନାଗଂତୁମୁଦ୍ଯତା
ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମହାନଦୀକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯେପରି ଆଜ୍ଞା ମିଳିଥିଲା। ତାପରେ ସେ ନିଜ ସହେଳୀମାନେ ସହ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ସରସ୍ଵତୀ ସମସ୍ତାନାଂ ତାସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମା ସ୍ମୃତା। ପ୍ରାଚୀସରସ୍ଵତୀତୋଯଂ ଯେ ପିବଂତି ମୃଗା ଭୁଵି
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ବତୀ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ପୂର୍ବ ସରସ୍ବତୀର ଜଳ ପିଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁମାନେ—
ତେପି ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗମିଷ୍ଯଂତି ଯଜ୍ଞୈର୍ଦ୍ଵିଜଵରା ଯଥା। ଚିଂତାମଣିରିଵାତ୍ରୈଷା ପ୍ରାଚୀ ଜ୍ଞେଯା ସରସ୍ଵତୀ
—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ। ଏଠାରେ ପୂର୍ବ ସରସ୍ବତୀକୁ ଚିନ୍ତାମଣି ପରି ଇଛାପୂରଣ କରୁଥିବା ନଦୀ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ତଥା କାମଫଲସ୍ଯେଯଂ ହେତୁଭୂତା ମହାନଦୀ। ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଲୋକ୍ଯ ପୁନଃ ପଶ୍ଚାନ୍ମୁଖୀ ଗତା
ଏହି ମହାନଦୀ ଇଛାପୂରଣର କାରଣ ଭାବରେ ଅଛି। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦେଖି, ସେ ପୁନି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଦେଲେ।
ଉକ୍ତା ତଯା ତଥା ଗଂଗା ଦିଶଂ ପ୍ରାଚୀଂ ଵ୍ରଜସ୍ଵ ହ। ଵିସ୍ମର୍ତଵ୍ଯା ନ ଚାହଂ ତେ ଵ୍ରଜ ଦେଵି ଯଥାଗତମ୍
ସରସ୍ବତୀ ଗଙ୍ଗାକୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଅ। ମୋତେ ଭୁଲିବା ନାହିଁ, ଦେବୀ, ଯେପରି ଆସିଥିଲା, ସେପରି ଫେରିଆଅ।'
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ମାର୍କଂଡେଯେନ ଵୈ ରାମଃ କଥମତ୍ର ପ୍ରବୋଧିତଃ। କଥଂ ସମାଗମୋ ଭୂତଃ କସ୍ମିନ୍କାଲେ କଦା ମୁନେ
ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ: 'ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କିପରି ଏଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ? ସେମାନଙ୍କର ଭେଟ କେବେ, କିପରି, କେଉଁ ସମୟରେ ହେଲା, ମୁନି?'
ମାର୍କଂଡେଯଃ କସ୍ଯ ସୁତଃ କଥଂ ଜାତୋ ମହାତପାଃ। ନାମ୍ନୋଽସ୍ଯ ନିଗମଂ ବ୍ରୂହି ଯଥାଭୂତଂ ମହାମୁନେ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କିଏଙ୍କ ପୁଅ? ସେ ମହାତପସ୍ବୀ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ? ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ବଂଶ ପ୍ରକୃତ ଭାବରେ କହ, ମହାମୁନି।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଅଥ ତେ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାର୍କଂଡେଯୋଦ୍ଭଵଂ ପୁନଃ। ପୁରାକଲ୍ପେ ମୁନିଃ ପୂର୍ଵଂ ମୃକଂଡୁର୍ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: 'ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପୁନି କହିବି। ପୁରାଣ କଳ୍ପରେ, ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ମୃକଣ୍ଡୁ।'
ଭୃଗୋଃ ପୁତ୍ରୋ ମହାଭାଗଃ ସଭାର୍ଯସ୍ତପ୍ତଵାଂସ୍ତପଃ। ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତଦା ଜାତୋ ଵସତସ୍ତୁ ଵନାଂତରେ
ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଜୀବନସଙ୍ଗୀ ସହ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏକ ପୁଅ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ବେଳେ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ସପଂଚଵାର୍ଷିକୋ ଭୂତୋ ବାଲ ଏଵ ଗୁଣାଧିକଃ। ଜ୍ଞାନିନା ସ ତଦା ଦୃଷ୍ଟୋ ଭ୍ରମନ୍ବାଲସ୍ତଦାଂଗଣେ
ପୁଅ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଏଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲା। ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ଗୃହ ଆଙ୍ଗଣରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ବେଳେ ଦେଖିଲେ।
ସ୍ଥିତ୍ଵା ସ ସୁଚିରଂ କାଲଂ ଭାଵ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରତ୍ଯବୁଧ୍ଯତ। ତସ୍ଯ ପିତ୍ରା ସ ଵୈ ପୃଷ୍ଟଃ କିଯଦାଯୁଃ ସୁତସ୍ଯ ମେ
ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ଭବିଷ୍ୟତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିଲେ। ତାପରେ ପିତା ପୁଅର ଆୟୁ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ସଂଖ୍ଯାଯାଚକ୍ଷ୍ଵ ଵର୍ଷାଣି ତସ୍ଯାଲ୍ପାନ୍ଯଧିକାନି ଵା। ମୃକଂଡୁନୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସ ଜ୍ଞାନୀ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
'ତାଙ୍କର ଜୀବନ ବର୍ଷ କେତେ, କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି, ମୋତେ କହ,' ମୃକଣ୍ଡୁ କହିଲେ। ଏପରି ପଚାରିବା ପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ:
ଷଣ୍ମାସମାଯୁଃ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟଂ ମୁନୀଶ୍ଵର। ନୈଵ ଶୋକସ୍ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଃ ସତ୍ଯମେତଦୁଦାହୃତମ୍
'ତୁମ ପୁଅର ଆୟୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଛଅ ମାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏଥିରେ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏହା ସତ୍ୟ।'
ସ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ଭୀଷ୍ମ ଜ୍ଞାନିନା ଯଦୁଦାହୃତମ୍। ଅଥୋପନଯନଂ ଚକ୍ରେ ବାଲକସ୍ଯ ପିତା ତଦା
ଭୀଷ୍ମ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପିତା ପୁଅର ଉପନୟନ କ୍ରିୟା କଲେ।
ଆହ ଚୈନଂ ପିତାପୁତ୍ରମୃଷୀଂସ୍ତ୍ଵମଭିଵାଦଯ। ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ଵୈ ପିତ୍ରା ପ୍ରହୃଷ୍ଟଶ୍ଚାଭିଵାଦନେ
ପିତା ପୁଅକୁ କହିଲେ: 'ମୁନିମାନେକୁ ନମସ୍କାର କର।' ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ନମସ୍କାର କଲା।
ନ ଵର୍ଣା ଵର୍ଣତାଂ ଵେତ୍ତି ସର୍ଵଵର୍ଣାଭିଵାଦନଃ। ପଂଚମାସାସ୍ତ୍ଵତିକ୍ରାଂତା ଦିଵସାଃ ପଂଚଵିଂଶତିଃ
ସେ ଜାତିର ଭେଦ ଜାଣିନଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜାତିକୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ପାଞ୍ଚ ମାସ ଓ ପଚିଶ ଦିନ ଉତୀତ ହୋଇଗଲା।
ମାର୍ଗେଣାଥ ସମାଯାତା ଋଷଯସ୍ତତ୍ର ସପ୍ତ ଵୈ। ବାଲେନ ତେନ ତେ ଦୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵେ ଚାପ୍ଯଭିଵାଦିତାଃ
ତାପରେ ସେଇ ପଥରେ ସାତ ଜଣ ଋଷି ଆସିଲେ। ପୁଅ ସେମାନେକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲା।
ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ଭଵ ତୈରୁକ୍ତଃ ସ ବାଲୋ ଦଂଡମେଖଲୀ। ଉକ୍ତ୍ଵୈଵଂ ତେ ପୁନର୍ବାଲମପଶ୍ଯନ୍କ୍ଷୀଣଜୀଵିତମ୍
ଉପବିତ୍ ଓ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ପୁଅକୁ ଋଷିମାନେ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ।' ଏପରି କହି, ସେମାନେ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଛି।
ଦିନାନି ପଂଚ ତସ୍ଯାଯୁର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭୀତାଶ୍ଚ ତେ ନୃପ। ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ବାଲକଂ ଚ ଗତାସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣୋଂତିକମ୍
ପଞ୍ଚ ଦିନ ଜୀବନ ଥିବା ଜଣାଇ ଭୟଭୀତ ହେଇ, ସେମାନେ ଶିଶୁକୁ ନେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ପ୍ରତିମୁଚ୍ଯ ଚ ତଂ ରାଜନ୍ପ୍ରଣିପେତୁଃ ପିତାମହମ୍। ଅଯମାଵେଦିତସ୍ତୈସ୍ତୁ ତେନ ବ୍ରହ୍ମାଭିଵାଦିତଃ
ତାକୁ ଛାଡିଦେଇ, ରାଜା, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ; ସମସ୍ତ କଥା ଜଣାଇଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଲେ।
ଚିରାଯୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣା ବାଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ ଋଷିସନ୍ନିଧୌ। ତତସ୍ତେ ମୁନଯଃ ପ୍ରୀତାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ପିତାମହାତ୍
ଋଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ ଯେ, ଏହି ଶିଶୁ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ରଖିବ। ପିତାମହଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ଖୁସି ହେଲେ।
ପିତାମହ ଋଷୀନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରୋଵାଚ ଵିସ୍ମଯାନ୍ଵିତଃ। କାର୍ଯେଣ ଯେନ ଚାଯାତଃ କୋଯଂ ବାଲୋ ନିଵେଦ୍ଯତାମ୍
ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନେକୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୃଷ୍ଟି କଲେ: 'କେଉଁ କାମରେ ଆସିଛ, ଏହି ଶିଶୁ କିଏ? ଦୟାକରି ବ୍ୟଖ୍ୟା କର।'
ତତସ୍ତ ଋଷଯୋ ରାଜନ୍ସର୍ଵଂ ତସ୍ମୈ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍। ପୁତ୍ରୋ ମୃକଂଡୋଃ କ୍ଷୀଣାଯୁଃ ସାଯୁଷଂ କୁରୁ ବାଲକମ୍
ତାପରେ, ରାଜା, ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ କମ୍; ଏହି ଶିଶୁକୁ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଦିଅ।'
ଅଲ୍ପାଯୁଷସ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ମୁନିର୍ବଧ୍ଵେମାଂ ଚାପି ମେଖଲାମ୍। ଯଜ୍ଞୋପଵୀତଂ ଦଂଡଂ ଚ ଦତ୍ଵା ଚୈନମବୋଧଯତ୍
ଏହି ଶିଶୁ ଅଳ୍ପ ଜୀବନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଋଷି ଉପନୟନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ୟ ତାଗ, ଦଣ୍ଡ ଦେଇ, ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ।
ଯଂ କଂଚିତ୍ପଶ୍ଯସେ ବାଲ ଭ୍ରମଂତଂ ଭୂତଲେ ଜନମ୍। ତସ୍ଯାଭିଵାଦଃ କର୍ତଵ୍ଯ ଏଵମାହ ପିତା ଵଚଃ
'ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ଦେଖିବୁ, ଶିଶୁ, ସେମାନେକୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ'—ଏଭଳି ତାଙ୍କ ପିତା କହିଲେ।
ଅଭିଵାଦନଶୀଲୋଯଂ କ୍ଷିତୌ ଦୃଷ୍ଟଃ ପରିଭ୍ରମନ୍। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପ୍ରସଂଗେନ ଦୈଵଯୋଗାତ୍ପିତାମହ
ଏହି ଶିଶୁ, ପୃଥିବୀରେ ଘୁଡ଼ିବା ସମୟରେ, ବଡ଼ମାନେକୁ ନମସ୍କାର କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ ହେଲା; ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଅନୁସାରେ, ପିତାମହ।
ଚିରାଯୁର୍ଭଵ ପୁତ୍ରେତି ପ୍ରୋକ୍ତୋସୌ ତତ୍ର ବାଲକଃ। କଥଂ ଵଚୋ ଭଵେତ୍ସତ୍ଯମସ୍ମାକଂ ଭଵତା ସହ
ସେଠାରେ, ଶିଶୁକୁ କହାଗଲା: 'ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ହେଉ, ପୁଅ।' ଆମର ଏହି କଥା ଆପଣଙ୍କ କଥା ସହିତ କିପରି ସତ୍ୟ ହେବ?
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ତୈସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ। ଋତଵାକ୍ଯାଦିଯଂ ଭୂମିଃ ସଂସ୍ଥିତା ସର୍ଵତୋଭଯା
ଏଭଳି ସେମାନେ କହିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ପିତାମହ, କହିଲେ: 'ଏହି ପୃଥିବୀ ସତ୍ୟ କଥାରେ ସ୍ଥିତ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ।'
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ। ମତ୍ସମଶ୍ଚାଯୁଷା ବାଲୋ ମାର୍କଂଡେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି। କଲ୍ପସ୍ଯାଦୌ ତଥାଚାଂତେ ମତୋ ମେ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶିଶୁ ମୋ ଜୀବନ ସମାନ ଦୀର୍ଘ ହେବ; କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ, ମୁଁ ଏହିପରି ଭାବିଛି, ମୁନିମାନେ।'
ଏଵଂ ତେ ମୁନଯୋ ବାଲଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପିତାମହାତ୍। ସଂସାଧ୍ଯ ପ୍ରେଷଯାମାସୁର୍ଭୂଯୋପ୍ଯେନଂ ଧରାତଲମ୍
ଏଭଳି, ମୁନିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ ପିତାମହଙ୍କ ସହିତ କାମ ସାଧି, ଶିଶୁକୁ ପୁନି ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ପଠାଇଲେ।