ସରସ୍ଵତୀ ନଦୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ସ୍ନାନେ ନିଯମଃ କ୍ଵଚିତ୍। ଭୁକ୍ତେ ଵା ନ ଚ ଵା ଭୁକ୍ତେ ଦିଵା ଵା ଯଦି ଵା ନିଶି
ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ; ଖାଇଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଖାଇଥିଲେ, ଦିନେ କିମ୍ବା ରାତିରେ, ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବେ।
ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵତ୍ତୀର୍ଥାନାଂ ପ୍ରାଚୀନଂ ପ୍ରଵରଂ ସ୍ମୃତତ୍। ପାପଘ୍ନଂ ପୁଣ୍ଯଜନନଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଏହା ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ଯେ ପୁନର୍ଭାଵିତାତ୍ମାନସ୍ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଜନାର୍ଦନମ୍। ପୂଜଯନ୍ତି ଯଥାଶକ୍ତି ତେ ପ୍ରଯାଂତି ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍
ଯେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଦେଵାନାଂ ପ୍ରଵରୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତେନ ଯତ୍ର ସରସ୍ଵତୀ। ସେଵିତା ତତ୍ପରଂ ତୀର୍ଥଂ କ୍ଷିତୌ ବ୍ରହ୍ମସୁତୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ସେଠାରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସେବନ କରିଥିଲେ, ସେଇ ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ କହିଥିଲେ।
ତତସ୍ତସ୍ମାନ୍ମହାତୀର୍ଥଂ ମନ୍ଯମାନା ମହୋଦଯମ୍। ମଂଦାକିନୀମୁଦୀକ୍ଷଂତୀ ସ୍ଥିତା ତତ୍ର ସରସ୍ଵତୀ
ଏହିପରି ମହାତୀର୍ଥକୁ ମହୋଦୟ ବୋଲି ମନେ କରି, ସରସ୍ୱତୀ ମାନ୍ଦାକିନୀ ଦିଗକୁ ଦେଖି ସେଠାରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।
ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥାନାଂ ପରଂ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ମଂଦାକିନ୍ଯାସମଂ ଯତ୍ର ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁଣ୍ଯସମାଗମମ୍
ସ୍ୱୟଂଭୂ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ମାନ୍ଦାକିନୀ ସମାନ ପୁଣ୍ୟର ସମ୍ମିଳନ ମିଳେ।
ତତ୍ରସ୍ଥାନେ ସ୍ଥିତା ଦେଵୈଃ ସ୍ତୁତା ଦେଵୀ ସରସ୍ଵତୀ। ମତ୍ଵା ଚୈକାକିନୀଂ ତାଂ ତୁ ଦୀନାସ୍ଯାଂ ଦୀନମାନସାଂ
ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ଏକା ଭାବି, ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ଓ ଦୁଃଖିତ ମନେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଥିଲେ।
ସଖୀଂ ତଦାଽସୃଜଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ରୂପିଣୀଂ ଵିମଲେକ୍ଷଣାମ୍। ହରିଣୀଂ ହରିରପ୍ଯାଶୁ ଜଜ୍ଞେ କମଲଲୋଚନାମ୍
ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସହେଳୀ, ଶୁଭ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ରୂପସ୍୵ଳ୍ପା ତିଆରି କଲେ; ହରି ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଏକ କୃଷ୍ଣମୃଗୀ ଭାବେ, କମଳନୟନୀ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଵଜ୍ରିଣୀମପି ଦେଵେଶୋ ଵଜ୍ରପାଣିର୍ଵିସୃଷ୍ଟଵାନ୍। ସୁକୁରଂଗରୁଚିଂ ଦେଵୋ ନୀଲକଂଠୋ ଵୃଷଧ୍ଵଜଃ1.32.
ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଏକ ସହେଳୀ, ସୁନା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପ ଦେଇ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ନୀଳକଣ୍ଠ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଲେ।
ସଖୀଂ ସଂଜନଯାମାସ ସରସ୍ଵତ୍ଯାସ୍ତ୍ରିଲୋଚନଃ। ଵିଲୋକ୍ଯମାନା ସା ରାଜନ୍ସଖୀଭିଃ ସୁରସୁଂଦରୀ
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବତା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସହେଳୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେ ସହେଳୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେ ରାଜା, ଦେବସୁନ୍ଦରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ଯାତୁମାରବ୍ଧା ଦେଵାଦେଶାନ୍ମହାନଦୀ। ତତଃ ସଖୀଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସା ପ୍ରାଚୀନାଗଂତୁମୁଦ୍ଯତା
ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମହାନଦୀକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯେପରି ଆଜ୍ଞା ମିଳିଥିଲା। ତାପରେ ସେ ନିଜ ସହେଳୀମାନେ ସହ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ସରସ୍ଵତୀ ସମସ୍ତାନାଂ ତାସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମା ସ୍ମୃତା। ପ୍ରାଚୀସରସ୍ଵତୀତୋଯଂ ଯେ ପିବଂତି ମୃଗା ଭୁଵି
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ବତୀ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ପୂର୍ବ ସରସ୍ବତୀର ଜଳ ପିଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁମାନେ—
ତେପି ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗମିଷ୍ଯଂତି ଯଜ୍ଞୈର୍ଦ୍ଵିଜଵରା ଯଥା। ଚିଂତାମଣିରିଵାତ୍ରୈଷା ପ୍ରାଚୀ ଜ୍ଞେଯା ସରସ୍ଵତୀ
—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ। ଏଠାରେ ପୂର୍ବ ସରସ୍ବତୀକୁ ଚିନ୍ତାମଣି ପରି ଇଛାପୂରଣ କରୁଥିବା ନଦୀ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ତଥା କାମଫଲସ୍ଯେଯଂ ହେତୁଭୂତା ମହାନଦୀ। ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଲୋକ୍ଯ ପୁନଃ ପଶ୍ଚାନ୍ମୁଖୀ ଗତା
ଏହି ମହାନଦୀ ଇଛାପୂରଣର କାରଣ ଭାବରେ ଅଛି। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦେଖି, ସେ ପୁନି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଦେଲେ।
ଉକ୍ତା ତଯା ତଥା ଗଂଗା ଦିଶଂ ପ୍ରାଚୀଂ ଵ୍ରଜସ୍ଵ ହ। ଵିସ୍ମର୍ତଵ୍ଯା ନ ଚାହଂ ତେ ଵ୍ରଜ ଦେଵି ଯଥାଗତମ୍
ସରସ୍ବତୀ ଗଙ୍ଗାକୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଅ। ମୋତେ ଭୁଲିବା ନାହିଁ, ଦେବୀ, ଯେପରି ଆସିଥିଲା, ସେପରି ଫେରିଆଅ।'
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ମାର୍କଂଡେଯେନ ଵୈ ରାମଃ କଥମତ୍ର ପ୍ରବୋଧିତଃ। କଥଂ ସମାଗମୋ ଭୂତଃ କସ୍ମିନ୍କାଲେ କଦା ମୁନେ
ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ: 'ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କିପରି ଏଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ? ସେମାନଙ୍କର ଭେଟ କେବେ, କିପରି, କେଉଁ ସମୟରେ ହେଲା, ମୁନି?'
ମାର୍କଂଡେଯଃ କସ୍ଯ ସୁତଃ କଥଂ ଜାତୋ ମହାତପାଃ। ନାମ୍ନୋଽସ୍ଯ ନିଗମଂ ବ୍ରୂହି ଯଥାଭୂତଂ ମହାମୁନେ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କିଏଙ୍କ ପୁଅ? ସେ ମହାତପସ୍ବୀ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ? ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ବଂଶ ପ୍ରକୃତ ଭାବରେ କହ, ମହାମୁନି।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଅଥ ତେ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାର୍କଂଡେଯୋଦ୍ଭଵଂ ପୁନଃ। ପୁରାକଲ୍ପେ ମୁନିଃ ପୂର୍ଵଂ ମୃକଂଡୁର୍ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: 'ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପୁନି କହିବି। ପୁରାଣ କଳ୍ପରେ, ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ମୃକଣ୍ଡୁ।'
ଭୃଗୋଃ ପୁତ୍ରୋ ମହାଭାଗଃ ସଭାର୍ଯସ୍ତପ୍ତଵାଂସ୍ତପଃ। ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତଦା ଜାତୋ ଵସତସ୍ତୁ ଵନାଂତରେ
ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଜୀବନସଙ୍ଗୀ ସହ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏକ ପୁଅ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ବେଳେ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ସପଂଚଵାର୍ଷିକୋ ଭୂତୋ ବାଲ ଏଵ ଗୁଣାଧିକଃ। ଜ୍ଞାନିନା ସ ତଦା ଦୃଷ୍ଟୋ ଭ୍ରମନ୍ବାଲସ୍ତଦାଂଗଣେ
ପୁଅ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଏଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲା। ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ଗୃହ ଆଙ୍ଗଣରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ବେଳେ ଦେଖିଲେ।
ସ୍ଥିତ୍ଵା ସ ସୁଚିରଂ କାଲଂ ଭାଵ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରତ୍ଯବୁଧ୍ଯତ। ତସ୍ଯ ପିତ୍ରା ସ ଵୈ ପୃଷ୍ଟଃ କିଯଦାଯୁଃ ସୁତସ୍ଯ ମେ
ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ଭବିଷ୍ୟତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିଲେ। ତାପରେ ପିତା ପୁଅର ଆୟୁ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ସଂଖ୍ଯାଯାଚକ୍ଷ୍ଵ ଵର୍ଷାଣି ତସ୍ଯାଲ୍ପାନ୍ଯଧିକାନି ଵା। ମୃକଂଡୁନୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସ ଜ୍ଞାନୀ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
'ତାଙ୍କର ଜୀବନ ବର୍ଷ କେତେ, କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି, ମୋତେ କହ,' ମୃକଣ୍ଡୁ କହିଲେ। ଏପରି ପଚାରିବା ପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ:
ଷଣ୍ମାସମାଯୁଃ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟଂ ମୁନୀଶ୍ଵର। ନୈଵ ଶୋକସ୍ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଃ ସତ୍ଯମେତଦୁଦାହୃତମ୍
'ତୁମ ପୁଅର ଆୟୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଛଅ ମାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏଥିରେ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏହା ସତ୍ୟ।'
ସ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ଭୀଷ୍ମ ଜ୍ଞାନିନା ଯଦୁଦାହୃତମ୍। ଅଥୋପନଯନଂ ଚକ୍ରେ ବାଲକସ୍ଯ ପିତା ତଦା
ଭୀଷ୍ମ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପିତା ପୁଅର ଉପନୟନ କ୍ରିୟା କଲେ।
ଆହ ଚୈନଂ ପିତାପୁତ୍ରମୃଷୀଂସ୍ତ୍ଵମଭିଵାଦଯ। ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ଵୈ ପିତ୍ରା ପ୍ରହୃଷ୍ଟଶ୍ଚାଭିଵାଦନେ
ପିତା ପୁଅକୁ କହିଲେ: 'ମୁନିମାନେକୁ ନମସ୍କାର କର।' ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ନମସ୍କାର କଲା।
ନ ଵର୍ଣା ଵର୍ଣତାଂ ଵେତ୍ତି ସର୍ଵଵର୍ଣାଭିଵାଦନଃ। ପଂଚମାସାସ୍ତ୍ଵତିକ୍ରାଂତା ଦିଵସାଃ ପଂଚଵିଂଶତିଃ
ସେ ଜାତିର ଭେଦ ଜାଣିନଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜାତିକୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ପାଞ୍ଚ ମାସ ଓ ପଚିଶ ଦିନ ଉତୀତ ହୋଇଗଲା।
ମାର୍ଗେଣାଥ ସମାଯାତା ଋଷଯସ୍ତତ୍ର ସପ୍ତ ଵୈ। ବାଲେନ ତେନ ତେ ଦୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵେ ଚାପ୍ଯଭିଵାଦିତାଃ
ତାପରେ ସେଇ ପଥରେ ସାତ ଜଣ ଋଷି ଆସିଲେ। ପୁଅ ସେମାନେକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲା।
ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ଭଵ ତୈରୁକ୍ତଃ ସ ବାଲୋ ଦଂଡମେଖଲୀ। ଉକ୍ତ୍ଵୈଵଂ ତେ ପୁନର୍ବାଲମପଶ୍ଯନ୍କ୍ଷୀଣଜୀଵିତମ୍
ଉପବିତ୍ ଓ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ପୁଅକୁ ଋଷିମାନେ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ।' ଏପରି କହି, ସେମାନେ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଛି।
ଦିନାନି ପଂଚ ତସ୍ଯାଯୁର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭୀତାଶ୍ଚ ତେ ନୃପ। ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ବାଲକଂ ଚ ଗତାସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣୋଂତିକମ୍
ପଞ୍ଚ ଦିନ ଜୀବନ ଥିବା ଜଣାଇ ଭୟଭୀତ ହେଇ, ସେମାନେ ଶିଶୁକୁ ନେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ପ୍ରତିମୁଚ୍ଯ ଚ ତଂ ରାଜନ୍ପ୍ରଣିପେତୁଃ ପିତାମହମ୍। ଅଯମାଵେଦିତସ୍ତୈସ୍ତୁ ତେନ ବ୍ରହ୍ମାଭିଵାଦିତଃ
ତାକୁ ଛାଡିଦେଇ, ରାଜା, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ; ସମସ୍ତ କଥା ଜଣାଇଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଲେ।