କ୍ରମେଣ ବ୍ରହ୍ମଜା ପଶ୍ଚାତ୍ସଂଗତା ତୁ ସଖୀଜନମ୍। ଜ୍ଯେଷ୍ଠମଧ୍ଯମଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସଂଗମୋ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ
ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ସେଠାରେ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ହେଲେ; ବଡ଼ ଓ ମଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ମିଳନ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ପଶ୍ଚାନ୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମସୁତା ଜାହ୍ନଵୀ ତୁ ଉଦଙ୍ମୁଖୀ। ତତସ୍ତେ ଵିବୁଧାଃ ସର୍ଵେ ପୁଷ୍କରଂ ଯେ ସମାଗତାଃ
ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କଲେ, ଯାହ୍ନବୀ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ; ତାପରେ ପୁଷ୍କରରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସିଥିଲେ—
ଵିଦିତ୍ଵା ଦୁଷ୍କରଂ କର୍ମ ତସ୍ଯା ସ୍ତୁତିମକାରଯନ୍। ତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଂ ମତିର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯା ତ୍ଵଂ ଗତିଃ ପରା
ତାଙ୍କର କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ସେମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ: 'ତୁମେ ବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ ମତି, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ, ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥ।'
ତ୍ଵଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ତ୍ତ୍ଵଂ ପରା ନିଷ୍ଠା ବୁଦ୍ଧିର୍ମେଧା ରତିଃ କ୍ଷମା। ତ୍ଵଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଧା ସ୍ଵାହା ତ୍ଵଂ ପଵିତ୍ରଂ ମତଂ ମହତ୍
'ତୁମେ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ତୁମେ ପରା ନିଷ୍ଠା, ବୁଦ୍ଧି, ମେଧା, ଆନନ୍ଦ ଓ କ୍ଷମା; ତୁମେ ସିଦ୍ଧି, ତୁମେ ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ତୁମେ ମହା ପବିତ୍ର ଧର୍ମ।'
ସଂଧ୍ଯା ରାତ୍ରିଃ ପ୍ରଭା ଭୂତିର୍ମେଧା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସରସ୍ଵତୀ। ଯଜ୍ଞ ଵିଦ୍ଯା ମହାଵିଦ୍ଯା ଗୁହ୍ଯଵିଦ୍ଯା ଚ ଶୋଭନା
ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତି, ଆଲୋକ, ସମୃଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସରସ୍ବତୀ, ଯଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ, ମହାଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ—ଏସବୁ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମହିମାମୟ।
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀ ତୁ ଯା ଵାର୍ତା ଦଂଡନୀତିଶ୍ଚ କଥ୍ଯତେ। ନମୋସ୍ତୁ ତେ ପୁଣ୍ଯଜଲେ ନମଃ ସାଗରଗାମିନି
ଯାହାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ, ଜୀବିକା ଓ ଶାସନବିଦ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ପବିତ୍ର ଜଳ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ସାଗରକୁ ବହୁଥିବା, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।
ନମସ୍ତେ ପାପନିର୍ମୋକେ ନମୋ ଦେଵି ଜଗତ୍ପ୍ରିଯେ। ଏଵଂ ସ୍ତୁତା ହି ସା ଦେଵୀ ଦିଵ୍ଯା ସ୍ଵାର୍ଥପରାଯଣୈଃ
ହେ ପାପ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରିୟା, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଏଭଳି ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—
ଏଵଂ ସା ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୀ ତତ୍ର ସ୍ଥିତା ଦେଵୀ ସରସ୍ଵତୀ। ସର୍ଵତୀର୍ଥମଯୀ ଦେଵୀ ସର୍ଵାମରସମନ୍ଵିତା
ସେଠି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସରସ୍ବତୀ ଦେବୀ ଦଢ଼ିଆ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ।
ପ୍ରାଚୀ ସେତି ବୁଧୈର୍ଜ୍ଞେଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଚନଂ ତଥା। ତତ୍ର ଶୁଦ୍ଧାଵଟଂନାମ ତୀର୍ଥଂ ପୈତାମହଂ ସ୍ମୃତମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ପ୍ରାଚୀ' ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ଏହି କଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ। ସେଠି 'ଶୁଦ୍ଧାବଟ' ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ପୌରୁଷେୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଦର୍ଶନେନାପି ଵୈ ତସ୍ଯ ମହାପାତକିନୋପି ଯେ। ଭୋଗିଭୋଗାନ୍ସମଶ୍ନଂତି ଵିଶୁଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମଣୋଂତିକେ
ସେଠି ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାପାପୀ ଲୋକମାନେ ବି ଭୋଗବାନ୍ ମାନେ ଯେପରି ଭୋଗ ଭୋଗନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରାଯୋପଵେଶଂ ଯେ ତତ୍ର ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ନରୋତ୍ତମାଃ। ତେ ମୃତା ବ୍ରହ୍ମଯାନେନ ଦିଵଂ ଯାଂତ୍ଯକୁତୋଭଯାଃ
ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେଠି ପ୍ରାୟୋପବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯାନରେ ବେଶ୍ୱର ଭୟ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ତତ୍ରାଲ୍ପମପି ଯୈର୍ଦାନଂ ଦତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାତ୍ମନାମ୍। ଜନ୍ମାଂତରଶତଂ ତେଷାଂ ତୈର୍ଦତ୍ତଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା ଥିଲେ, ସେଠି ଅତି ସାନା ଦାନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ଭାବନାଶୀଳ ଆତ୍ମା ପୂର୍ବ ଶତଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଖଣ୍ଡସ୍ଫୁଟିତସଂସ୍କାରଂ ତତ୍ର କୁର୍ଵନ୍ତି ଯେ ନରାଃ। ତେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମାସାଦ୍ଯ ମୋଦନ୍ତେ ସୁଖିନସ୍ସଦା
ଯେଉଁମାନେ ସେଠି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଛିଟିଯାଇଥିବା ଅସ୍ଥିର ସଂସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି।
ଯୋଽତ୍ର ପୂଜାଜପୋହୋମଃ କୃତୋ ଭଵତି ଦେହିନାମ୍। ଅନନ୍ତଂ ତତ୍ଫଲଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିରତାତ୍ମନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସେଠି ପୂଜା, ଜପ କିମ୍ବା ହୋମ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ତାହାର ସମସ୍ତ ଫଳ ଅନନ୍ତ।
ତତ୍ର ଦୀପପ୍ରଦାନେନ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁରତୀଂଦ୍ରିଯଃ। ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଧୂପଦାନେନ ସ୍ଥାନଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷେଵିତମ୍
ସେଠି ଦୀପ ଦାନ କଲେ, ଜ୍ଞାନ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ମିଳେ; ଧୂପ ଦାନ କଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସେବିତ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଅଥ କିଂ ବହୁନୋକ୍ତେନ ସଂଗମେ ଯତ୍ପ୍ରଦୀଯତେ। ତଦନଂତଫଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଜୀଵତୋ ଵା ମୃତସ୍ଯ ଚ
ଏତେ କଥା କହିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକ? ସଂଗମରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଜୀବନ୍ତ କିମ୍ବା ମୃତ ଲୋକ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ସ୍ନାନାଜ୍ଜପାତ୍ତଥା ହୋମାଦନଂତଫଲସାଧକମ୍। ରାମେଣାଗତ୍ଯ ଵୈ ତତ୍ର ପିଂଡଂ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ
ସେଠି ସ୍ନାନ, ଜପ ଓ ହୋମ କଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ସେଠି ରାମ ଆସି ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିଥିଲେ।
ଦତ୍ତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ତେନ ମାର୍କଂଡେଯେନ ଦର୍ଶିତେ। ତତ୍ର ଵାପୀ ଚତୁଃକୋଣା ତତ୍ର ପିଂଡପ୍ରଦା ନରାଃ
ସେଠି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଦେଖାଇଦେଇଥିବା ପ୍ରକାରେ ରାମ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ସେଠି ଚାରିକୋଣା ଏକ ବାପୀ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରନ୍ତି।
ହଂସଯୁକ୍ତେନ ଯାନେନ ସର୍ଵେ ଯାଂତି ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍। ତସ୍ଯାଂ ଵାପ୍ଯାଂ ତୁ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମା ପିତୃମେଧଂ ଚକାର ହ
ଏଠି ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ହଂସ ଯୁକ୍ତ ଯାନରେ ବସି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠି ବାପୀରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ପିତୃମେଧ କରିଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସମାପ୍ତଵରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଵସଵଃ ପିତରୋ ଜ୍ଞେଯା ରୁଦ୍ରାଶ୍ଚୈଵ ପିତାମହାଃ
ଯଜ୍ଞ ବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଉଁମାନେ, ସେଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ବସୁ, ପିତୃ ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ ପିତାମହ ଭାବେ ଜଣାଯିବେ।
ଆଦିତ୍ଯାଶ୍ଚ ତତସ୍ତେଷାଂ ଵିହିତାଃ ପ୍ରପିତାମହାଃ। ତ୍ରିଵିଧା ଅପି ଆହୂଯ ପୁନରୁକ୍ତା ଵିରିଂଚିନା
ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର, ଡାକି ଏବେ ବିରିଞ୍ଚିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ କଥାହେଉଛନ୍ତି।
ଭଵଦ୍ଭିଃ ପିଂଡଦାନାଦ୍ଯଂ ଗ୍ରାହ୍ଯମତ୍ର ସ୍ଥିତୈସ୍ସଦା। ଯତ୍କୃତଂ ପିତୃକାର୍ଯଂ ଚ ତଦନଂତଫଲଂ ଭଵେତ୍
ଏଠି ତୁମେ ସଦା ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ଏଠି କରାଯାଇଥିବା ପିତୃ କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଵୃତ୍ଯର୍ଥଂ ପିତରସ୍ତେଷାଂ ତୁଷ୍ଟାଶ୍ଚୈଵ ପିତାମହାଃ। ଲଭଂତେ ତର୍ପଣାତ୍ତୃପ୍ତିଂ ପିଂଡଦାନାତ୍ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍
ପିତୃମାନେ ଓ ପିତାମହମାନେ ନିଜ ପରିବାର ପାଳନ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଓ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରାଚୀନେ ପିଂଡଦୋ ଭଵେତ୍। ଦତ୍ଵା ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପିତୄନ୍ସର୍ଵାଂଶ୍ଚ ତର୍ପଯେତ୍
ସେହିପାଇଁ ସବୁ କିଛି ଛାଡି, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପିଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ହେବ। ପୁଅ ନିଷ୍ଠାରେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଚୀନେଶ୍ଵରଦେଵସ୍ଯ ପୁରୋଭୂତଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଆଦିତୀର୍ଥଂ ତଦିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଦର୍ଶନାଦପି ମୁକ୍ତିଦମ୍
ପୂର୍ବ ଦିଗର ଈଶ୍ୱରଦେବଙ୍କ ପାଖରେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏହାକୁ ଆଦିତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ସଲିଲଂ ତତ୍ର ମୁଚ୍ଯତେ ଜନ୍ମବଂଧନାତ୍। ଅଵଗାହନାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋଽସୌ ଭଵତ୍ଯନୁଚରଃ ସଦା
ସେଠାରେ ପାଣି ଛୁଇଁଲେ ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏଠାରେ ଡୁବିଲେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସେବକ ହେବାକୁ ପାଇଯାଏ।
ଆଦିତୀର୍ଥେ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଯଃ ପ୍ରଦଦ୍ଯାତ୍ସମାଧିନା। ଅନ୍ନମଲ୍ପମପି ପ୍ରାଯଃ ପ୍ରାଯଶସ୍ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯିଏ ଏହି ଆଦିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ଏକାଗ୍ରତାରେ ଅଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ସେ ସାଧାରଣତଃ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଯସ୍ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତାନାଂ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଦଦେଦ୍ଧନମ୍। କୃସେରଣାପି ହେମ୍ନା ଚ ସ ସ୍ଵର୍ଗେ ମୋଦତେ ସୁଖୀ
ଯିଏ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେଙ୍କୁ ଧନ କିମ୍ବା ସୁନା ଦାନ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାଏ।
ପ୍ରାଚୀସରସ୍ଵତୀ ତତ୍ର ନରୈଃ କିଂ ମୃଗ୍ଯତେ ପରମ୍। ତସ୍ଯାଂ ସ୍ନାନାତ୍ଫଲଂ ତୃପ୍ତ୍ଯୈ ତପୋଯଜ୍ଞାଦିଲକ୍ଷଣମ୍
ପୂର୍ବ ଦିଗର ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀରେ ଅଧିକ କିଛି ଖୋଜିବାକୁ ମଣିଷମାନେ କାହିଁକି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି? ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ତପ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ସମାନ।
ଯେ ପିବଂତି ନରାଃ ପୁଣ୍ଯାଂ ପ୍ରାଚୀଂ ଦେଵୀଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍। ନ ତେ ନରାଃ ସୁରା ଜ୍ଞେଯା ମାର୍କଂଡେଯର୍ଷିରବ୍ରଵୀତ୍
ଯେମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ ଜଳ ପିଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ନୁହଁନ୍ତି ବୋଲି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି କହିଛନ୍ତି।