ଯେ ପୁନଃ ଶୂଦ୍ରଵୃତ୍ତିସ୍ଥାସ୍ତ୍ରିରାତ୍ରୋପୋଷିତା ନରାଃ। ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତି ଦ୍ଵିଜେଷ୍ଵର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତାଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଶୂଦ୍ର ଚାଳିତ ଜୀବନ ଜୀବିକା କରନ୍ତି, ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ତେ ମୃତା ଯାନମାରୂଢାଃ ପଦ୍ମାସନଚତୁର୍ଭୁଜାଃ। ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ ସାଯୁଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵଂତ୍ଯପୁନର୍ଭଵମ୍
ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରଥରେ ବସି, ପଦ୍ମାସନରେ ଚାରିଟି ହାତରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଗଂଗୋଦ୍ଭେଦଂ ଯତ୍ର ଗଂଗା ସଂପ୍ରାପ୍ତା ସରିତାଂ ଵରାମ୍। ସରସ୍ଵତୀଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମା ସାଂତ୍ଵାର୍ଥେ ପ୍ରୋଦ୍ଗତାଂଽବରାତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଙ୍ଗୋଦ୍ଭେଦକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆକାଶରୁ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ହୋଇ ଆସନ୍ତି।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ପଯଃପୂତଂ ସୁରସିଦ୍ଧନିଷେଵିତମ୍। ସାରସ୍ଵତଂ ଚ ଵିମଲଂ ଵିଦ୍ଯାଧରଗଣାର୍ଚିତମ୍
ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଜଳରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବନ କରୁଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ସରସ୍ୱତୀ, ଯାହାକୁ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ପୀତମେକାଂଜଲିମିତଂ ଯେନାପ୍ତଂ ତେନ ତତ୍ପରଂ। ଅଵଲୋକ୍ଯ ଦିଶଂ ପୂର୍ଵାମାହ ଗଂଗେ ସଖି ତ୍ଵଯା
ଯିଏ ସେଠାରେ ଏକ ହାତ ପରିମାଣ ଜଳ ପିଏ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲାଭ କରି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦେଖି, 'ଗଙ୍ଗେ, ସଖୀ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା—' ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ଏକାକିନୀ ଵିଯୁକ୍ତାସ୍ମି କ୍ଵ ଯାସ୍ଯେହମବାଂଧଵା। ତାଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ତତୋ ଗଂଗା ରୁଦଂତୀଂ ଶୋକକର୍ଶିତାମ୍
'ମୁଁ ଏକା, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି, ମୋର କୌଣସି ପରିଜନ ନାହିଁ?' ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ବୁଝି, ତାପରେ ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଦେଖିଲେ।
ପୂର୍ଵଦେଶାତ୍ସମାଯାତା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତାଂ ଦୀନମାନସାମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ତାଂ ମହାଭାଗାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ତୁ ପୀଡିତାମ୍
ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆସି, ଦୁଃଖିତ ମନ ଥିବା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗଙ୍ଗା ସେ ମହାଭାଗିନୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ନେତ୍ରେ ପ୍ରମୃଜ୍ଯ ଚୈତସ୍ଯାଃ ପ୍ରାହ ଗଂଗା ଵଚସ୍ତଦା। ମା ରୋଦୀସ୍ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗେ ଦୁଃଷ୍କରଂ ତେ କୃତଂ ସଖି
ତାଙ୍କର ଆଖି ପୁଞ୍ଜି ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ସେତେବେଳେ କହିଲେ, 'ମହାଭାଗିନୀ, ତୁମେ କାନ୍ଦନି; ସଖୀ, ତୁମେ ଅତି କଠିନ କାମ କରିଛ।'
ଦେଵକାର୍ଯଂ ଯଦନ୍ଯେନ କର୍ତୁଂ ଶକ୍ଯେତ ନୈଵ ହି। ଏତସ୍ମାତ୍ତେ ମହାଭାଗେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦେଵାଃ ସମାଗତାଃ
ଦେବତାଙ୍କର କାମ ଅନ୍ୟ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ, ମହାଭାଗିନୀ, ଦେବମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି।
ଏଷାଂ ଚ କ୍ରିଯତାଂ ପୂଜା ଵାଙ୍ମନଃ କାଯ କର୍ମଣା। ସରସ୍ଵତୀ ସୁରେଂଦ୍ରାଣାଂ କୃତ୍ତ୍ଵା ପୂଜା ଵିଧିକ୍ରମମ୍
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ, କଥା, ଶରୀର ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯାଉ; ସରସ୍ୱତୀ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
କ୍ରମେଣ ବ୍ରହ୍ମଜା ପଶ୍ଚାତ୍ସଂଗତା ତୁ ସଖୀଜନମ୍। ଜ୍ଯେଷ୍ଠମଧ୍ଯମଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସଂଗମୋ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ
ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ସେଠାରେ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ହେଲେ; ବଡ଼ ଓ ମଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ମିଳନ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ପଶ୍ଚାନ୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମସୁତା ଜାହ୍ନଵୀ ତୁ ଉଦଙ୍ମୁଖୀ। ତତସ୍ତେ ଵିବୁଧାଃ ସର୍ଵେ ପୁଷ୍କରଂ ଯେ ସମାଗତାଃ
ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କଲେ, ଯାହ୍ନବୀ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ; ତାପରେ ପୁଷ୍କରରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସିଥିଲେ—
ଵିଦିତ୍ଵା ଦୁଷ୍କରଂ କର୍ମ ତସ୍ଯା ସ୍ତୁତିମକାରଯନ୍। ତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଂ ମତିର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯା ତ୍ଵଂ ଗତିଃ ପରା
ତାଙ୍କର କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ସେମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ: 'ତୁମେ ବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ ମତି, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ, ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥ।'
ତ୍ଵଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ତ୍ତ୍ଵଂ ପରା ନିଷ୍ଠା ବୁଦ୍ଧିର୍ମେଧା ରତିଃ କ୍ଷମା। ତ୍ଵଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଧା ସ୍ଵାହା ତ୍ଵଂ ପଵିତ୍ରଂ ମତଂ ମହତ୍
'ତୁମେ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ତୁମେ ପରା ନିଷ୍ଠା, ବୁଦ୍ଧି, ମେଧା, ଆନନ୍ଦ ଓ କ୍ଷମା; ତୁମେ ସିଦ୍ଧି, ତୁମେ ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ତୁମେ ମହା ପବିତ୍ର ଧର୍ମ।'
ସଂଧ୍ଯା ରାତ୍ରିଃ ପ୍ରଭା ଭୂତିର୍ମେଧା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସରସ୍ଵତୀ। ଯଜ୍ଞ ଵିଦ୍ଯା ମହାଵିଦ୍ଯା ଗୁହ୍ଯଵିଦ୍ଯା ଚ ଶୋଭନା
ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତି, ଆଲୋକ, ସମୃଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସରସ୍ବତୀ, ଯଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ, ମହାଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ—ଏସବୁ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମହିମାମୟ।
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀ ତୁ ଯା ଵାର୍ତା ଦଂଡନୀତିଶ୍ଚ କଥ୍ଯତେ। ନମୋସ୍ତୁ ତେ ପୁଣ୍ଯଜଲେ ନମଃ ସାଗରଗାମିନି
ଯାହାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ, ଜୀବିକା ଓ ଶାସନବିଦ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ପବିତ୍ର ଜଳ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ସାଗରକୁ ବହୁଥିବା, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।
ନମସ୍ତେ ପାପନିର୍ମୋକେ ନମୋ ଦେଵି ଜଗତ୍ପ୍ରିଯେ। ଏଵଂ ସ୍ତୁତା ହି ସା ଦେଵୀ ଦିଵ୍ଯା ସ୍ଵାର୍ଥପରାଯଣୈଃ
ହେ ପାପ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରିୟା, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଏଭଳି ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—
ଏଵଂ ସା ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୀ ତତ୍ର ସ୍ଥିତା ଦେଵୀ ସରସ୍ଵତୀ। ସର୍ଵତୀର୍ଥମଯୀ ଦେଵୀ ସର୍ଵାମରସମନ୍ଵିତା
ସେଠି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସରସ୍ବତୀ ଦେବୀ ଦଢ଼ିଆ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ।
ପ୍ରାଚୀ ସେତି ବୁଧୈର୍ଜ୍ଞେଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଚନଂ ତଥା। ତତ୍ର ଶୁଦ୍ଧାଵଟଂନାମ ତୀର୍ଥଂ ପୈତାମହଂ ସ୍ମୃତମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ପ୍ରାଚୀ' ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ଏହି କଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ। ସେଠି 'ଶୁଦ୍ଧାବଟ' ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ପୌରୁଷେୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଦର୍ଶନେନାପି ଵୈ ତସ୍ଯ ମହାପାତକିନୋପି ଯେ। ଭୋଗିଭୋଗାନ୍ସମଶ୍ନଂତି ଵିଶୁଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମଣୋଂତିକେ
ସେଠି ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାପାପୀ ଲୋକମାନେ ବି ଭୋଗବାନ୍ ମାନେ ଯେପରି ଭୋଗ ଭୋଗନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରାଯୋପଵେଶଂ ଯେ ତତ୍ର ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ନରୋତ୍ତମାଃ। ତେ ମୃତା ବ୍ରହ୍ମଯାନେନ ଦିଵଂ ଯାଂତ୍ଯକୁତୋଭଯାଃ
ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେଠି ପ୍ରାୟୋପବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯାନରେ ବେଶ୍ୱର ଭୟ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ତତ୍ରାଲ୍ପମପି ଯୈର୍ଦାନଂ ଦତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାତ୍ମନାମ୍। ଜନ୍ମାଂତରଶତଂ ତେଷାଂ ତୈର୍ଦତ୍ତଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା ଥିଲେ, ସେଠି ଅତି ସାନା ଦାନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ଭାବନାଶୀଳ ଆତ୍ମା ପୂର୍ବ ଶତଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଖଣ୍ଡସ୍ଫୁଟିତସଂସ୍କାରଂ ତତ୍ର କୁର୍ଵନ୍ତି ଯେ ନରାଃ। ତେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମାସାଦ୍ଯ ମୋଦନ୍ତେ ସୁଖିନସ୍ସଦା
ଯେଉଁମାନେ ସେଠି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଛିଟିଯାଇଥିବା ଅସ୍ଥିର ସଂସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି।
ଯୋଽତ୍ର ପୂଜାଜପୋହୋମଃ କୃତୋ ଭଵତି ଦେହିନାମ୍। ଅନନ୍ତଂ ତତ୍ଫଲଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିରତାତ୍ମନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସେଠି ପୂଜା, ଜପ କିମ୍ବା ହୋମ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ତାହାର ସମସ୍ତ ଫଳ ଅନନ୍ତ।
ତତ୍ର ଦୀପପ୍ରଦାନେନ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁରତୀଂଦ୍ରିଯଃ। ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଧୂପଦାନେନ ସ୍ଥାନଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷେଵିତମ୍
ସେଠି ଦୀପ ଦାନ କଲେ, ଜ୍ଞାନ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ମିଳେ; ଧୂପ ଦାନ କଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସେବିତ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଅଥ କିଂ ବହୁନୋକ୍ତେନ ସଂଗମେ ଯତ୍ପ୍ରଦୀଯତେ। ତଦନଂତଫଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଜୀଵତୋ ଵା ମୃତସ୍ଯ ଚ
ଏତେ କଥା କହିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକ? ସଂଗମରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଜୀବନ୍ତ କିମ୍ବା ମୃତ ଲୋକ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ସ୍ନାନାଜ୍ଜପାତ୍ତଥା ହୋମାଦନଂତଫଲସାଧକମ୍। ରାମେଣାଗତ୍ଯ ଵୈ ତତ୍ର ପିଂଡଂ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ
ସେଠି ସ୍ନାନ, ଜପ ଓ ହୋମ କଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ସେଠି ରାମ ଆସି ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିଥିଲେ।
ଦତ୍ତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ତେନ ମାର୍କଂଡେଯେନ ଦର୍ଶିତେ। ତତ୍ର ଵାପୀ ଚତୁଃକୋଣା ତତ୍ର ପିଂଡପ୍ରଦା ନରାଃ
ସେଠି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଦେଖାଇଦେଇଥିବା ପ୍ରକାରେ ରାମ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ସେଠି ଚାରିକୋଣା ଏକ ବାପୀ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରନ୍ତି।
ହଂସଯୁକ୍ତେନ ଯାନେନ ସର୍ଵେ ଯାଂତି ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍। ତସ୍ଯାଂ ଵାପ୍ଯାଂ ତୁ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମା ପିତୃମେଧଂ ଚକାର ହ
ଏଠି ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ହଂସ ଯୁକ୍ତ ଯାନରେ ବସି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠି ବାପୀରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ପିତୃମେଧ କରିଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସମାପ୍ତଵରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଵସଵଃ ପିତରୋ ଜ୍ଞେଯା ରୁଦ୍ରାଶ୍ଚୈଵ ପିତାମହାଃ
ଯଜ୍ଞ ବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଉଁମାନେ, ସେଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ବସୁ, ପିତୃ ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ ପିତାମହ ଭାବେ ଜଣାଯିବେ।