ପ୍ରାଯୋପଵେଶଂ ପ୍ରଯତଃ ପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ଯସ୍ତେଷୁ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରମଦା ପୁମାନ୍ଵା। ତୀର୍ଥେପି ସଂଯୋଜ୍ଯ ମନୋପି ଚେତ୍ଥଂ ଭୁଂକ୍ତେ ଫଲଂ ବ୍ରହ୍ମଗୃହେ ଯଥେଷ୍ଟମ୍
ଯେଉଁ ନାରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ, ଏଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପ୍ରୟାସରେ ପ୍ରାୟୋପବେଶ କରନ୍ତି, ମନକୁ ତୀର୍ଥରେ ଲଗାଇ ଦେଇ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ତସ୍ଯୋପକଂଠେ ମ୍ରିଯତେ ହି ଯୈସ୍ତୁ କର୍ମକ୍ଷଯାତ୍ସ୍ଥାଵରଜଂଗମୈଶ୍ଚ। ତେ ଚାପି ସର୍ଵେ ସକଲଂ ପ୍ରସହ୍ଯ ଲଭଂତି ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଫଲଂ ଦୁରାପମ୍
ଏହି ନଦୀର କୂଳରେ ଯେଉଁମାନେ କର୍ମ ଶେଷ ହୋଇ, ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୁର୍ଲଭ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଜୋରକରି ପାଇଯାନ୍ତି।
ତତସ୍ତୁ ସା ଧର୍ମଫଲାରଣୀ ଚ ଜନ୍ମାଦିଦୁଃଖାର୍ଦିତଚେତସାଂ ତୁ। ସର୍ଵାତ୍ମନା ଚାରୁଫଲା ସରସ୍ଵତୀ ସେଵ୍ଯା ପ୍ରଯତ୍ନାତ୍ପୁରୁଷୈର୍ମହାନଦୀ
ଏହିପରି, ସରସ୍ବତୀ ମହାନଦୀକୁ ଲୋକମାନେ ପ୍ରୟାସରେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଧର୍ମର ଫଳର ଅରଣ୍ୟ, ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖର ନାଶକାରୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତତ୍ର ଯେ ସଲିଲଂ ପୂତଂ ପିବଂତି ସତତଂ ନରାଃ। ନ ତେ ମନୁଷ୍ଯା ଦେଵାସ୍ତେ ଜଗତ୍ଯାମିହ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ସଦା ପବିତ୍ର ଜଳ ପିଉନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନବ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦେବତା ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।
ଯଜ୍ଞୈର୍ଦାନୈସ୍ତପୋଭିଶ୍ଚ ଯତ୍ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜୈଃ। ତଦତ୍ର ସ୍ନାନମାତ୍ରେଣ ଶୂଦ୍ରୈରପି ସ୍ଵଭାଵଜୈଃ
ଯେଉଁ ଫଳ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପାଆନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେଇ ଫଳ ସ୍ନାନ କରିବାମାତ୍ରରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ପାଇଯାନ୍ତି।
ଦର୍ଶନାତ୍ପୁଷ୍କରସ୍ଯାପି ମହାପାତକିନୋପି ଯେ। ତେପି ତତ୍ପାପନିର୍ମୁକ୍ତାଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଯାଂତି ତନୁକ୍ଷଯେ
ଯେଉଁମାନେ ପୁଷ୍କରକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ପାପ ମୁଚିଯାଏ ଓ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ତତ୍ରୋପଵାସୀ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପୁଂଡରୀକସ୍ଯ ଯତ୍ଫଲମ୍। ତତ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନରଃ କ୍ଷିପ୍ରମଲ୍ପାଯାସେନ ପୁଷ୍କରେ
ସେଠାରେ, ପୁଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞରେ ଉପବାସ କରୁଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ, ପୁଷ୍କରରେ ଅତି କମ୍ ପ୍ରୟାସରେ ଏହାର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ପାଇଥାଏ।
ମାଘମାସେ ତିଲାନ୍ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ଚ ସ ଦ୍ଦ୍ଵିଜେ। ଯଥାଶକ୍ତି ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ସ ଵିଷ୍ଣୁଭଵନେ ଵସେତ୍
ମାଘ ମାସରେ, ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦ୍ୱିଜକୁ ତିଳ ଦାନ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଗୃହରେ ବାସ କରେ।
ତତ୍ରୋପଵାସଂ ସ୍ନାନଂ ଚ ପଂଚଗଵ୍ଯାଶନଂ ତଥା। ଯଃ କରୋତି ନରଃ ସୋପି ଦେହାଂତେ ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୁଯାତ୍1.32.
ସେଠାରେ ଯିଏ ଉପବାସ, ସ୍ନାନ ଓ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଵସଂତି ତତ୍ସମୀପସ୍ଥା ଯେପି ତସ୍କରଜାତଯଃ। ତେପି ତସ୍ଯାନୁଭାଵେନ ସ୍ଵର୍ଯାଂତି ଚ ନ ସଂଶଯଃ
ସେଠାରେ ନିକଟରେ ଥିବା ଚୋର ବଂଶର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯେ ପୁନଃ ଶୂଦ୍ରଵୃତ୍ତିସ୍ଥାସ୍ତ୍ରିରାତ୍ରୋପୋଷିତା ନରାଃ। ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତି ଦ୍ଵିଜେଷ୍ଵର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତାଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଶୂଦ୍ର ଚାଳିତ ଜୀବନ ଜୀବିକା କରନ୍ତି, ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ତେ ମୃତା ଯାନମାରୂଢାଃ ପଦ୍ମାସନଚତୁର୍ଭୁଜାଃ। ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ ସାଯୁଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵଂତ୍ଯପୁନର୍ଭଵମ୍
ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରଥରେ ବସି, ପଦ୍ମାସନରେ ଚାରିଟି ହାତରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଗଂଗୋଦ୍ଭେଦଂ ଯତ୍ର ଗଂଗା ସଂପ୍ରାପ୍ତା ସରିତାଂ ଵରାମ୍। ସରସ୍ଵତୀଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମା ସାଂତ୍ଵାର୍ଥେ ପ୍ରୋଦ୍ଗତାଂଽବରାତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଙ୍ଗୋଦ୍ଭେଦକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆକାଶରୁ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ହୋଇ ଆସନ୍ତି।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ପଯଃପୂତଂ ସୁରସିଦ୍ଧନିଷେଵିତମ୍। ସାରସ୍ଵତଂ ଚ ଵିମଲଂ ଵିଦ୍ଯାଧରଗଣାର୍ଚିତମ୍
ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଜଳରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବନ କରୁଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ସରସ୍ୱତୀ, ଯାହାକୁ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ପୀତମେକାଂଜଲିମିତଂ ଯେନାପ୍ତଂ ତେନ ତତ୍ପରଂ। ଅଵଲୋକ୍ଯ ଦିଶଂ ପୂର୍ଵାମାହ ଗଂଗେ ସଖି ତ୍ଵଯା
ଯିଏ ସେଠାରେ ଏକ ହାତ ପରିମାଣ ଜଳ ପିଏ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲାଭ କରି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦେଖି, 'ଗଙ୍ଗେ, ସଖୀ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା—' ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ଏକାକିନୀ ଵିଯୁକ୍ତାସ୍ମି କ୍ଵ ଯାସ୍ଯେହମବାଂଧଵା। ତାଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ତତୋ ଗଂଗା ରୁଦଂତୀଂ ଶୋକକର୍ଶିତାମ୍
'ମୁଁ ଏକା, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି, ମୋର କୌଣସି ପରିଜନ ନାହିଁ?' ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ବୁଝି, ତାପରେ ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଦେଖିଲେ।
ପୂର୍ଵଦେଶାତ୍ସମାଯାତା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତାଂ ଦୀନମାନସାମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ତାଂ ମହାଭାଗାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ତୁ ପୀଡିତାମ୍
ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆସି, ଦୁଃଖିତ ମନ ଥିବା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗଙ୍ଗା ସେ ମହାଭାଗିନୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ନେତ୍ରେ ପ୍ରମୃଜ୍ଯ ଚୈତସ୍ଯାଃ ପ୍ରାହ ଗଂଗା ଵଚସ୍ତଦା। ମା ରୋଦୀସ୍ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗେ ଦୁଃଷ୍କରଂ ତେ କୃତଂ ସଖି
ତାଙ୍କର ଆଖି ପୁଞ୍ଜି ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ସେତେବେଳେ କହିଲେ, 'ମହାଭାଗିନୀ, ତୁମେ କାନ୍ଦନି; ସଖୀ, ତୁମେ ଅତି କଠିନ କାମ କରିଛ।'
ଦେଵକାର୍ଯଂ ଯଦନ୍ଯେନ କର୍ତୁଂ ଶକ୍ଯେତ ନୈଵ ହି। ଏତସ୍ମାତ୍ତେ ମହାଭାଗେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦେଵାଃ ସମାଗତାଃ
ଦେବତାଙ୍କର କାମ ଅନ୍ୟ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ, ମହାଭାଗିନୀ, ଦେବମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି।
ଏଷାଂ ଚ କ୍ରିଯତାଂ ପୂଜା ଵାଙ୍ମନଃ କାଯ କର୍ମଣା। ସରସ୍ଵତୀ ସୁରେଂଦ୍ରାଣାଂ କୃତ୍ତ୍ଵା ପୂଜା ଵିଧିକ୍ରମମ୍
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ, କଥା, ଶରୀର ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯାଉ; ସରସ୍ୱତୀ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
କ୍ରମେଣ ବ୍ରହ୍ମଜା ପଶ୍ଚାତ୍ସଂଗତା ତୁ ସଖୀଜନମ୍। ଜ୍ଯେଷ୍ଠମଧ୍ଯମଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସଂଗମୋ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ
ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ସେଠାରେ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ହେଲେ; ବଡ଼ ଓ ମଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ମିଳନ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ପଶ୍ଚାନ୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମସୁତା ଜାହ୍ନଵୀ ତୁ ଉଦଙ୍ମୁଖୀ। ତତସ୍ତେ ଵିବୁଧାଃ ସର୍ଵେ ପୁଷ୍କରଂ ଯେ ସମାଗତାଃ
ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କଲେ, ଯାହ୍ନବୀ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ; ତାପରେ ପୁଷ୍କରରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସିଥିଲେ—
ଵିଦିତ୍ଵା ଦୁଷ୍କରଂ କର୍ମ ତସ୍ଯା ସ୍ତୁତିମକାରଯନ୍। ତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଂ ମତିର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯା ତ୍ଵଂ ଗତିଃ ପରା
ତାଙ୍କର କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ସେମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ: 'ତୁମେ ବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ ମତି, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ, ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥ।'
ତ୍ଵଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ତ୍ତ୍ଵଂ ପରା ନିଷ୍ଠା ବୁଦ୍ଧିର୍ମେଧା ରତିଃ କ୍ଷମା। ତ୍ଵଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଧା ସ୍ଵାହା ତ୍ଵଂ ପଵିତ୍ରଂ ମତଂ ମହତ୍
'ତୁମେ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ତୁମେ ପରା ନିଷ୍ଠା, ବୁଦ୍ଧି, ମେଧା, ଆନନ୍ଦ ଓ କ୍ଷମା; ତୁମେ ସିଦ୍ଧି, ତୁମେ ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ତୁମେ ମହା ପବିତ୍ର ଧର୍ମ।'
ସଂଧ୍ଯା ରାତ୍ରିଃ ପ୍ରଭା ଭୂତିର୍ମେଧା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସରସ୍ଵତୀ। ଯଜ୍ଞ ଵିଦ୍ଯା ମହାଵିଦ୍ଯା ଗୁହ୍ଯଵିଦ୍ଯା ଚ ଶୋଭନା
ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତି, ଆଲୋକ, ସମୃଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସରସ୍ବତୀ, ଯଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ, ମହାଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ—ଏସବୁ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମହିମାମୟ।
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀ ତୁ ଯା ଵାର୍ତା ଦଂଡନୀତିଶ୍ଚ କଥ୍ଯତେ। ନମୋସ୍ତୁ ତେ ପୁଣ୍ଯଜଲେ ନମଃ ସାଗରଗାମିନି
ଯାହାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ, ଜୀବିକା ଓ ଶାସନବିଦ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ପବିତ୍ର ଜଳ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ସାଗରକୁ ବହୁଥିବା, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।
ନମସ୍ତେ ପାପନିର୍ମୋକେ ନମୋ ଦେଵି ଜଗତ୍ପ୍ରିଯେ। ଏଵଂ ସ୍ତୁତା ହି ସା ଦେଵୀ ଦିଵ୍ଯା ସ୍ଵାର୍ଥପରାଯଣୈଃ
ହେ ପାପ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରିୟା, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଏଭଳି ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—
ଏଵଂ ସା ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୀ ତତ୍ର ସ୍ଥିତା ଦେଵୀ ସରସ୍ଵତୀ। ସର୍ଵତୀର୍ଥମଯୀ ଦେଵୀ ସର୍ଵାମରସମନ୍ଵିତା
ସେଠି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସରସ୍ବତୀ ଦେବୀ ଦଢ଼ିଆ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ।
ପ୍ରାଚୀ ସେତି ବୁଧୈର୍ଜ୍ଞେଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଚନଂ ତଥା। ତତ୍ର ଶୁଦ୍ଧାଵଟଂନାମ ତୀର୍ଥଂ ପୈତାମହଂ ସ୍ମୃତମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ପ୍ରାଚୀ' ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ଏହି କଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ। ସେଠି 'ଶୁଦ୍ଧାବଟ' ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ପୌରୁଷେୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଦର୍ଶନେନାପି ଵୈ ତସ୍ଯ ମହାପାତକିନୋପି ଯେ। ଭୋଗିଭୋଗାନ୍ସମଶ୍ନଂତି ଵିଶୁଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମଣୋଂତିକେ
ସେଠି ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାପାପୀ ଲୋକମାନେ ବି ଭୋଗବାନ୍ ମାନେ ଯେପରି ଭୋଗ ଭୋଗନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।