ରଥମାର୍ଗମିଵାରୋଢୁଂ ରଵେସ୍ତଚ୍ଛିଖରଂ ସ୍ଥିତମ୍। ଵୃତ୍ତୈସ୍ସପୁଲକୈସ୍ସ୍ନିଗ୍ଧୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାମିଵ ପଯୋଧରୈଃ
ସେ ଶିଖରଟି ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥର ପଥକୁ ଚଢ଼ିବାକୁ ଥିବା। ଏହା ଗୋଲାକାର ଓ ମୃଦୁ, ମହିଳାମାନେ ଯେପରି ମୃଦୁ ଓ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ଅଂଗ ଥାନ୍ତି, ସେଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଶ୍ରୀଫଲୈଃ ଶିଖରଂ ଭାତି ସମନ୍ତାତ୍ସୁମନୋହରୈଃ। ଗୁଂଜଦ୍ଭିଃ ଷଟ୍ପଦକୁଲୈଃ ସମଂତାଦୁପଶୋଭିତମ୍
ଶିଖରଟି ଚାରିପାଖରେ ଶ୍ରୀଫଳ ଫଳରେ ଅତି ଆକର୍ଷକ ଭାବେ ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ଚାରିଦିଗରୁ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ତାହାକୁ ଅଧିକ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ।
କୋକିଲାରାଵରୁଚିରଂ ଶିଖି କେକା ରଵାକୁଲମ୍। ଶୃଂଗେ ମନୋହରେ ତସ୍ମିନ୍ନୁଦ୍ଗତାସୁ ମନୋରମା
ସେ ମନୋହର ଶିଖରଟି କୋଇଲିର ମଧୁର ଡାକ ଓ ମୟୂରର କିକାର ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିଲା। ଏଠାରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀ ଉଡ଼ିଉଡ଼ି ଘୁରୁଥିଲେ।
ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯଜଲୋପେତା ନଦୀଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ସୁତା। ଵଂଶସ୍ତଂବାତ୍ସୁଵିପୁଲା ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଚୋତ୍ତରାମୁଖୀ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ନଦୀ, ଯାହା ପବିତ୍ର ଓ ଅପବିତ୍ର ଜଳରେ ଭରିଥିଲା, ଏକ ବଡ଼ ବାଁଶ ଝାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବହିଯାଉଥିଲା।
ଗତ୍ଵା ତତୋ ନାତିଦୂରାତ୍ପୁନର୍ଯାତି ପରାଙ୍ମୁଖୀ। ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ସା ଦେଵୀ ପ୍ରସନ୍ନା ପ୍ରକଟାସ୍ଥିତା
ତାପରେ, ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଇନଥିବା ସେ ନଦୀ ପୁଣି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଲା। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ଦେବୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତ ରହିଲେ।
ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରାଣିନାମନୁକମ୍ପଯା। କନକା ସୁପ୍ରଭା ଚୈଵ ନନ୍ଦା ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ଵତୀ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପରେ କୃପା କରି, ଗୁପ୍ତ ରହିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; କନକା, ସୁପ୍ରଭା, ନନ୍ଦା, ପ୍ରାଚୀ ଓ ସରସ୍ବତୀ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।
ପଂଚସ୍ରୋତାଃ ପୁଷ୍କରେଷୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ପରିଭାଷିତା। ତସ୍ଯାସ୍ତୀରେ ସୁରମ୍ଯାଣି ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ
ପୁଷ୍କରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ଧାରା ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ। ତାଙ୍କର କୂଳରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି।
ସଂସେଵିତାନି ମୁନିଭିଃ ସିଦ୍ଧୈଶ୍ଚାପି ସମଂତତଃ। ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଭଵିତା ଧର୍ମହେତୁଃ ସରସ୍ଵତୀ
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମୁନିମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସଦା ଦେଖାଶୁଣା କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ବତୀ ଧର୍ମର କାରଣ ହେବେ।
ହାଟକକ୍ଷିତିଗୌରୀଣାଂ ତତ୍ତୀର୍ଥେଷୁ ମହୋଦଯମ୍। ଦାନଂ ଦତ୍ତଂ ନରୈଃ ସ୍ନାତୈର୍ଜନଯତ୍ଯକ୍ଷଯଂ ଫଲମ୍
ସେହି ସୁନ୍ଦର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ, ସୁନା ଭୂମି ଦେବୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ, ଯେମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେହି ଫଳ କେବେ ଶେଷ ହୁଏନି।
ଧାନ୍ଯପ୍ରଦାନଂ ପ୍ରଵରଂ ଵଦଂତି ତିଲପ୍ରଦାନଂ ଚ ତଥା ମୁନୀଂଦ୍ରାଃ । ଯୈସ୍ତେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ନରୈଃ ପ୍ରଦତ୍ତଂ ତଦ୍ଧର୍ମହେତୁ ପ୍ରଵରଂ ପ୍ରଦିଷ୍ଟମ୍
ମହାମୁନିମାନେ କହନ୍ତି, ସେଠାରେ ଧାନ ଓ ତିଳ ଦାନ କରିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନେ ଯାହା ଦାନ କରନ୍ତି, ସେହି ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି।
ପ୍ରାଯୋପଵେଶଂ ପ୍ରଯତଃ ପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ଯସ୍ତେଷୁ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରମଦା ପୁମାନ୍ଵା। ତୀର୍ଥେପି ସଂଯୋଜ୍ଯ ମନୋପି ଚେତ୍ଥଂ ଭୁଂକ୍ତେ ଫଲଂ ବ୍ରହ୍ମଗୃହେ ଯଥେଷ୍ଟମ୍
ଯେଉଁ ନାରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ, ଏଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପ୍ରୟାସରେ ପ୍ରାୟୋପବେଶ କରନ୍ତି, ମନକୁ ତୀର୍ଥରେ ଲଗାଇ ଦେଇ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ତସ୍ଯୋପକଂଠେ ମ୍ରିଯତେ ହି ଯୈସ୍ତୁ କର୍ମକ୍ଷଯାତ୍ସ୍ଥାଵରଜଂଗମୈଶ୍ଚ। ତେ ଚାପି ସର୍ଵେ ସକଲଂ ପ୍ରସହ୍ଯ ଲଭଂତି ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଫଲଂ ଦୁରାପମ୍
ଏହି ନଦୀର କୂଳରେ ଯେଉଁମାନେ କର୍ମ ଶେଷ ହୋଇ, ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୁର୍ଲଭ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଜୋରକରି ପାଇଯାନ୍ତି।
ତତସ୍ତୁ ସା ଧର୍ମଫଲାରଣୀ ଚ ଜନ୍ମାଦିଦୁଃଖାର୍ଦିତଚେତସାଂ ତୁ। ସର୍ଵାତ୍ମନା ଚାରୁଫଲା ସରସ୍ଵତୀ ସେଵ୍ଯା ପ୍ରଯତ୍ନାତ୍ପୁରୁଷୈର୍ମହାନଦୀ
ଏହିପରି, ସରସ୍ବତୀ ମହାନଦୀକୁ ଲୋକମାନେ ପ୍ରୟାସରେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଧର୍ମର ଫଳର ଅରଣ୍ୟ, ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖର ନାଶକାରୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତତ୍ର ଯେ ସଲିଲଂ ପୂତଂ ପିବଂତି ସତତଂ ନରାଃ। ନ ତେ ମନୁଷ୍ଯା ଦେଵାସ୍ତେ ଜଗତ୍ଯାମିହ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ସଦା ପବିତ୍ର ଜଳ ପିଉନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନବ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦେବତା ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।
ଯଜ୍ଞୈର୍ଦାନୈସ୍ତପୋଭିଶ୍ଚ ଯତ୍ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜୈଃ। ତଦତ୍ର ସ୍ନାନମାତ୍ରେଣ ଶୂଦ୍ରୈରପି ସ୍ଵଭାଵଜୈଃ
ଯେଉଁ ଫଳ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପାଆନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେଇ ଫଳ ସ୍ନାନ କରିବାମାତ୍ରରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ପାଇଯାନ୍ତି।
ଦର୍ଶନାତ୍ପୁଷ୍କରସ୍ଯାପି ମହାପାତକିନୋପି ଯେ। ତେପି ତତ୍ପାପନିର୍ମୁକ୍ତାଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଯାଂତି ତନୁକ୍ଷଯେ
ଯେଉଁମାନେ ପୁଷ୍କରକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ପାପ ମୁଚିଯାଏ ଓ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ତତ୍ରୋପଵାସୀ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପୁଂଡରୀକସ୍ଯ ଯତ୍ଫଲମ୍। ତତ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନରଃ କ୍ଷିପ୍ରମଲ୍ପାଯାସେନ ପୁଷ୍କରେ
ସେଠାରେ, ପୁଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞରେ ଉପବାସ କରୁଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ, ପୁଷ୍କରରେ ଅତି କମ୍ ପ୍ରୟାସରେ ଏହାର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ପାଇଥାଏ।
ମାଘମାସେ ତିଲାନ୍ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ଚ ସ ଦ୍ଦ୍ଵିଜେ। ଯଥାଶକ୍ତି ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ସ ଵିଷ୍ଣୁଭଵନେ ଵସେତ୍
ମାଘ ମାସରେ, ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦ୍ୱିଜକୁ ତିଳ ଦାନ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଗୃହରେ ବାସ କରେ।
ତତ୍ରୋପଵାସଂ ସ୍ନାନଂ ଚ ପଂଚଗଵ୍ଯାଶନଂ ତଥା। ଯଃ କରୋତି ନରଃ ସୋପି ଦେହାଂତେ ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୁଯାତ୍1.32.
ସେଠାରେ ଯିଏ ଉପବାସ, ସ୍ନାନ ଓ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଵସଂତି ତତ୍ସମୀପସ୍ଥା ଯେପି ତସ୍କରଜାତଯଃ। ତେପି ତସ୍ଯାନୁଭାଵେନ ସ୍ଵର୍ଯାଂତି ଚ ନ ସଂଶଯଃ
ସେଠାରେ ନିକଟରେ ଥିବା ଚୋର ବଂଶର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯେ ପୁନଃ ଶୂଦ୍ରଵୃତ୍ତିସ୍ଥାସ୍ତ୍ରିରାତ୍ରୋପୋଷିତା ନରାଃ। ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତି ଦ୍ଵିଜେଷ୍ଵର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତାଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଶୂଦ୍ର ଚାଳିତ ଜୀବନ ଜୀବିକା କରନ୍ତି, ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ତେ ମୃତା ଯାନମାରୂଢାଃ ପଦ୍ମାସନଚତୁର୍ଭୁଜାଃ। ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ ସାଯୁଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵଂତ୍ଯପୁନର୍ଭଵମ୍
ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରଥରେ ବସି, ପଦ୍ମାସନରେ ଚାରିଟି ହାତରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଗଂଗୋଦ୍ଭେଦଂ ଯତ୍ର ଗଂଗା ସଂପ୍ରାପ୍ତା ସରିତାଂ ଵରାମ୍। ସରସ୍ଵତୀଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମା ସାଂତ୍ଵାର୍ଥେ ପ୍ରୋଦ୍ଗତାଂଽବରାତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଙ୍ଗୋଦ୍ଭେଦକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆକାଶରୁ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ହୋଇ ଆସନ୍ତି।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ପଯଃପୂତଂ ସୁରସିଦ୍ଧନିଷେଵିତମ୍। ସାରସ୍ଵତଂ ଚ ଵିମଲଂ ଵିଦ୍ଯାଧରଗଣାର୍ଚିତମ୍
ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଜଳରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବନ କରୁଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ସରସ୍ୱତୀ, ଯାହାକୁ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ପୀତମେକାଂଜଲିମିତଂ ଯେନାପ୍ତଂ ତେନ ତତ୍ପରଂ। ଅଵଲୋକ୍ଯ ଦିଶଂ ପୂର୍ଵାମାହ ଗଂଗେ ସଖି ତ୍ଵଯା
ଯିଏ ସେଠାରେ ଏକ ହାତ ପରିମାଣ ଜଳ ପିଏ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲାଭ କରି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦେଖି, 'ଗଙ୍ଗେ, ସଖୀ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା—' ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ଏକାକିନୀ ଵିଯୁକ୍ତାସ୍ମି କ୍ଵ ଯାସ୍ଯେହମବାଂଧଵା। ତାଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ତତୋ ଗଂଗା ରୁଦଂତୀଂ ଶୋକକର୍ଶିତାମ୍
'ମୁଁ ଏକା, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି, ମୋର କୌଣସି ପରିଜନ ନାହିଁ?' ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ବୁଝି, ତାପରେ ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଦେଖିଲେ।
ପୂର୍ଵଦେଶାତ୍ସମାଯାତା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତାଂ ଦୀନମାନସାମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ତାଂ ମହାଭାଗାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ତୁ ପୀଡିତାମ୍
ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆସି, ଦୁଃଖିତ ମନ ଥିବା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗଙ୍ଗା ସେ ମହାଭାଗିନୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ନେତ୍ରେ ପ୍ରମୃଜ୍ଯ ଚୈତସ୍ଯାଃ ପ୍ରାହ ଗଂଗା ଵଚସ୍ତଦା। ମା ରୋଦୀସ୍ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗେ ଦୁଃଷ୍କରଂ ତେ କୃତଂ ସଖି
ତାଙ୍କର ଆଖି ପୁଞ୍ଜି ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ସେତେବେଳେ କହିଲେ, 'ମହାଭାଗିନୀ, ତୁମେ କାନ୍ଦନି; ସଖୀ, ତୁମେ ଅତି କଠିନ କାମ କରିଛ।'
ଦେଵକାର୍ଯଂ ଯଦନ୍ଯେନ କର୍ତୁଂ ଶକ୍ଯେତ ନୈଵ ହି। ଏତସ୍ମାତ୍ତେ ମହାଭାଗେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦେଵାଃ ସମାଗତାଃ
ଦେବତାଙ୍କର କାମ ଅନ୍ୟ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ, ମହାଭାଗିନୀ, ଦେବମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି।
ଏଷାଂ ଚ କ୍ରିଯତାଂ ପୂଜା ଵାଙ୍ମନଃ କାଯ କର୍ମଣା। ସରସ୍ଵତୀ ସୁରେଂଦ୍ରାଣାଂ କୃତ୍ତ୍ଵା ପୂଜା ଵିଧିକ୍ରମମ୍
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ, କଥା, ଶରୀର ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯାଉ; ସରସ୍ୱତୀ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।