ବ୍ରହ୍ମା ମହର୍ଷଯସ୍ତତ୍ର ଦେଵାସ୍ସେନ୍ଦ୍ରାସ୍ସମାଗତାଃ। ଋଷଯୋଂତର୍ହିତାଃ ପ୍ରୋଚୁର୍ନିଯମାଂସ୍ତେ ସୁଦୁଷ୍କରାନ୍
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଏକଠା ହେଲେ; ଲୁଚିଥିବା ଋଷିମାନେ ବହୁତ କଠିନ ନିୟମ ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ଆକାରଣଂ ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ମଂତ୍ରେଣ କ୍ରିଯତାଂ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଆପୋହିଷ୍ଠେତି ତିସୃଭିର୍ଋଗ୍ଭିଃ ସାଂନିଧ୍ଯମେଷ୍ଯତି
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପୁଷ୍କରର ଆକୃତି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପନ କର; 'ଆପୋହିଷ୍ଠ' ନାମକ ତିନିଟି ଋକ୍ ପାଠ କଲେ ତାହାର ସାନିଧ୍ୟ ମିଳିବ।
ଅଘମର୍ଷଣଜପ୍ଯେନ ଭଵେଦ୍ଵୈ ଫଲଦାଯକମ୍। ଵିପ୍ରୈର୍ଵାକ୍ଯାଵସାନେ ତୁ ସର୍ଵୈସ୍ତୈସ୍ତୁ ତଥା କୃତମ୍
ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ ଏହା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ କଥା ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଏହିପରି କରିଥିଲେ।
କୃତେନ ପୁଣ୍ଯତାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଯେ ନିଦେଶାଚ୍ଚ ତେ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଗର୍ହିତା ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ତେ ଵିପ୍ରା ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରାଃ
ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସରି ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଇଥିଲେ, ସେହି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିନ୍ଦିତ।
ଯେ ଚାନ୍ଯେ ପାର୍ଵତୀଯାଶ୍ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧେନାର୍ହଂତି କେତନମ୍। ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଦ୍ରାଜନ୍ଵିଯତ୍ଯେଵଂ ସମାସ୍ଥିତମ୍
ଏବଂ ଅନ୍ୟେ ଯେଉଁମାନେ ପାର୍ବତୀ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆସି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ବେଦିକାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ—ଏହି କାରଣରୁ, ରାଜା, ଏହି ଭିନ୍ନତା ଏପରି ହୋଇଛି।
କାର୍ତିକ୍ଯାଂ ପୁଷ୍କରଂ ସ୍ନାନାତ୍ପୂତତାମଭିଯଚ୍ଛତି। ବ୍ରହ୍ମଣା ସହିତଂ ରାଜନ୍ସର୍ଵେଷାଂ ପୁଣ୍ଯଦାଯକମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କରରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପବିତ୍ରତା ମିଳେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ, ରାଜା, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ।
ତତ୍ରାଗତାସ୍ତୁ ଯେ ଵର୍ଣାଃ ସର୍ଵେ ତେ ପୁଣ୍ଯଭାଜନାଃ। ଦ୍ଵିଜୈସ୍ତୁଲ୍ଯା ନ ସଂଦେହୋ ଵିନା ମଂତ୍ରେଣ ତେ ନୃପ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ପୁଷ୍କରକୁ ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୁଣ୍ୟର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ର ବିନା ଛାଡ଼ି, ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମାନ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ରାଜା।
ଆଗ୍ନେଯଂ ତୁ ଯଦା ଋକ୍ଷଂ କାର୍ତିକ୍ଯାଂ ଭଵତି କ୍ଵଚିତ୍। ମହତୀ ସା ତିଥିର୍ଜ୍ଞେଯା ସ୍ନାନେ ଦାନେ ତଥୋତ୍ତମା
କେବେ ଆଗ୍ନେୟ ନକ୍ଷତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକରେ ପଡ଼େ, ସେ ତିଥି ବଡ଼ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ; ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ପାଇଁ ଏହା ଉତ୍ତମ।
ଯଦା ଯାମ୍ଯଂ ତୁ ଭଵତି ଋକ୍ଷଂ ତସ୍ଯାଂ ତିଥୌ କ୍ଵଚିତ୍। ତିଥିଃ ସାପି ମହାପୁଣ୍ଯା ଯତିଭିଃ ପରିକୀର୍ତିତା
ଯେତେବେଳେ ଯମ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସେଇ ତିଥିରେ ପଡ଼େ, ସେ ତିଥି ମଧ୍ୟ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଯତିମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି।
ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଯଦା ଋକ୍ଷଂ ତିଥୌ ତସ୍ଯାଂ ନରାଧିପ। ସା ମହାକାର୍ତିକୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵାନାମପି ଦୁର୍ଲଭା
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସେଇ ତିଥିରେ ହୁଏ, ରାଜା, ଏହାକୁ 'ମହାକାର୍ତ୍ତିକୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
ଯଦା ଚାର୍କେ ଗୁରୌ ସୋମେ ଵାରେଷ୍ଵେତେଷୁ ଵୈ ତ୍ରିଷୁ। ତ୍ରୀଣ୍ଯେତାନି ଚ ଋକ୍ଷାଣି ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତାନି ବ୍ରହ୍ମଣା
ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ତିନି ଦିନରେ ଥାନ୍ତି, ଏହି ତିନିଟି ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି।
ଅତ୍ରାଶ୍ଵମେଧିକଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ନାତସ୍ଯ ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍। ଦାନମକ୍ଷଯତାଂ ଯାତି ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ ତଥା
ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
ଵିଶାଖାସୁ ଯଦା ଭାନୁଃ କୃତ୍ତିକାସୁ ଚ ଚଂଦ୍ରମାଃ। ସ ଯୋଗଃ ପୁଷ୍କରୋ ନାମ ପୁଷ୍କରେଷ୍ଵତିଦୁର୍ଲଭଃ
ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶାଖା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର କୃତ୍ତିକାରେ ଥାଏ, ସେଠି ଯୋଗକୁ 'ପୁଷ୍କର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ପୁଷ୍କରରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଅଂତରିକ୍ଷାଵତୀର୍ଣେ ତୁ ତୀର୍ଥେ ପୈତାମହେ ଶୁଭେ। ସ୍ନାନଂ ଯେଽତ୍ର କରିଷ୍ଯଂତି ତେଷାଂ ଲୋକା ମହୋଦଯାଃ
ଯେତେବେଳେ ପୈତୃକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଆକାଶରୁ ଅବତରିତ ହୁଏ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକରେ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଅନ୍ତି।
ନ ସ୍ପୃହାଂତେନ୍ଯପୁଣ୍ଯସ୍ଯ କୃତସ୍ଯାପ୍ଯକୃତସ୍ଯ ଚ। କରିଷ୍ଯଂତି ମହାରାଜ ସତ୍ଯମେତଦୁଦାହୃତମ୍
ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ଆଶା କରିବେ ନାହିଁ, କରିଥିବା କିମ୍ବା ନ କରିଥିବା ପୁଣ୍ୟ ଯେହେଉଁନାହେଁ; ଏହା ସତ୍ୟ କଥା, ମହାରାଜ।
ତୀର୍ଥାନାଂ ପ୍ରଵରଂ ତୀର୍ଥଂ ପୃଥିଵ୍ଯାମିହ ପଠ୍ଯତେ। ନାସ୍ମାତ୍ପରଂ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥଂ ଲୋକେଷୁ ନୃପ ପଠ୍ଯତେ
ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏଠାରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଠାଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଲୋକରେ ନାହିଁ, ରାଜା।
କାର୍ତିକ୍ଯାଂ ତୁ ଵିଶେଷେଣ ପୁଣ୍ଯା ପାପହରା ଶୁଭା। ଉଦୁଂବରଵନାତ୍ତସ୍ମାଦାଗତା ଚ ସରସ୍ଵତୀ
ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ଏହି ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ପାପ ନାଶ କରେ; ଉଦୁମ୍ବରବନରୁ ସରସ୍ୱତୀ ଆସିଛନ୍ତି।
ତଯା ତତ୍ପୂରିତଂ ତୀର୍ଥଂ ପୁଷ୍କରଂ ମୁନିସେଵିତମ୍। ଦକ୍ଷିଣେ ଶିଖରଂ ଭାତି ପର୍ଵତସ୍ଯାଵିଦୂରତଃ
ସେ ସରସ୍ୱତୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ପୁଷ୍କର, ଯାହାକୁ ମୁନିମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି, ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ପାହାଡ଼ର ନିକଟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖର ଅତି ଉଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଏ।
ନୀଲାଂଜନଚଯପ୍ରଖ୍ଯଂ ଵର୍ଣତୋ ନୀଲଶାଦ୍ଵଲମ୍। ତଯା ତଚ୍ଛିଖରଂ ତସ୍ଯ ଖସ୍ଥିତଂ ପୁଷ୍କରଂ ଯଥା
ତାହାର ରଙ୍ଗ ଗାଢ଼ କାଜଳ ଭଳି, କିମ୍ବା ନୀଳ-ହରିତ ଘାସ ମାଠ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେହି ରଙ୍ଗରେ, ତାହାର ଶିଖର ଆକାଶରେ ପଦ୍ମ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲେ ଵିଯତ୍ପୂର୍ଣଂ ଘନଵୃଂଦମିଵୋଚ୍ଛ୍ରିତମ୍। କଦଂବପୁଷ୍ପଗଂଧାଢ୍ଯଂ କୁଟଜାର୍ଜୁନଭୂଷିତମ୍
ବର୍ଷାକାଳରେ, ସେ ଶିଖର ଆକାଶକୁ ଉଁଚ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମେଘମାଳା ଭଳି। ଏହିଠାରେ କଦମ୍ବ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ଭରିଥିଲା, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
ରଥମାର୍ଗମିଵାରୋଢୁଂ ରଵେସ୍ତଚ୍ଛିଖରଂ ସ୍ଥିତମ୍। ଵୃତ୍ତୈସ୍ସପୁଲକୈସ୍ସ୍ନିଗ୍ଧୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାମିଵ ପଯୋଧରୈଃ
ସେ ଶିଖରଟି ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥର ପଥକୁ ଚଢ଼ିବାକୁ ଥିବା। ଏହା ଗୋଲାକାର ଓ ମୃଦୁ, ମହିଳାମାନେ ଯେପରି ମୃଦୁ ଓ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ଅଂଗ ଥାନ୍ତି, ସେଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଶ୍ରୀଫଲୈଃ ଶିଖରଂ ଭାତି ସମନ୍ତାତ୍ସୁମନୋହରୈଃ। ଗୁଂଜଦ୍ଭିଃ ଷଟ୍ପଦକୁଲୈଃ ସମଂତାଦୁପଶୋଭିତମ୍
ଶିଖରଟି ଚାରିପାଖରେ ଶ୍ରୀଫଳ ଫଳରେ ଅତି ଆକର୍ଷକ ଭାବେ ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ଚାରିଦିଗରୁ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ତାହାକୁ ଅଧିକ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ।
କୋକିଲାରାଵରୁଚିରଂ ଶିଖି କେକା ରଵାକୁଲମ୍। ଶୃଂଗେ ମନୋହରେ ତସ୍ମିନ୍ନୁଦ୍ଗତାସୁ ମନୋରମା
ସେ ମନୋହର ଶିଖରଟି କୋଇଲିର ମଧୁର ଡାକ ଓ ମୟୂରର କିକାର ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିଲା। ଏଠାରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀ ଉଡ଼ିଉଡ଼ି ଘୁରୁଥିଲେ।
ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯଜଲୋପେତା ନଦୀଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ସୁତା। ଵଂଶସ୍ତଂବାତ୍ସୁଵିପୁଲା ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଚୋତ୍ତରାମୁଖୀ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ନଦୀ, ଯାହା ପବିତ୍ର ଓ ଅପବିତ୍ର ଜଳରେ ଭରିଥିଲା, ଏକ ବଡ଼ ବାଁଶ ଝାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବହିଯାଉଥିଲା।
ଗତ୍ଵା ତତୋ ନାତିଦୂରାତ୍ପୁନର୍ଯାତି ପରାଙ୍ମୁଖୀ। ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ସା ଦେଵୀ ପ୍ରସନ୍ନା ପ୍ରକଟାସ୍ଥିତା
ତାପରେ, ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଇନଥିବା ସେ ନଦୀ ପୁଣି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଲା। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ଦେବୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତ ରହିଲେ।
ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରାଣିନାମନୁକମ୍ପଯା। କନକା ସୁପ୍ରଭା ଚୈଵ ନନ୍ଦା ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ଵତୀ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପରେ କୃପା କରି, ଗୁପ୍ତ ରହିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; କନକା, ସୁପ୍ରଭା, ନନ୍ଦା, ପ୍ରାଚୀ ଓ ସରସ୍ବତୀ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।
ପଂଚସ୍ରୋତାଃ ପୁଷ୍କରେଷୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ପରିଭାଷିତା। ତସ୍ଯାସ୍ତୀରେ ସୁରମ୍ଯାଣି ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ
ପୁଷ୍କରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ଧାରା ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ। ତାଙ୍କର କୂଳରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି।
ସଂସେଵିତାନି ମୁନିଭିଃ ସିଦ୍ଧୈଶ୍ଚାପି ସମଂତତଃ। ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଭଵିତା ଧର୍ମହେତୁଃ ସରସ୍ଵତୀ
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମୁନିମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସଦା ଦେଖାଶୁଣା କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ବତୀ ଧର୍ମର କାରଣ ହେବେ।
ହାଟକକ୍ଷିତିଗୌରୀଣାଂ ତତ୍ତୀର୍ଥେଷୁ ମହୋଦଯମ୍। ଦାନଂ ଦତ୍ତଂ ନରୈଃ ସ୍ନାତୈର୍ଜନଯତ୍ଯକ୍ଷଯଂ ଫଲମ୍
ସେହି ସୁନ୍ଦର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ, ସୁନା ଭୂମି ଦେବୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ, ଯେମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେହି ଫଳ କେବେ ଶେଷ ହୁଏନି।
ଧାନ୍ଯପ୍ରଦାନଂ ପ୍ରଵରଂ ଵଦଂତି ତିଲପ୍ରଦାନଂ ଚ ତଥା ମୁନୀଂଦ୍ରାଃ । ଯୈସ୍ତେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ନରୈଃ ପ୍ରଦତ୍ତଂ ତଦ୍ଧର୍ମହେତୁ ପ୍ରଵରଂ ପ୍ରଦିଷ୍ଟମ୍
ମହାମୁନିମାନେ କହନ୍ତି, ସେଠାରେ ଧାନ ଓ ତିଳ ଦାନ କରିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନେ ଯାହା ଦାନ କରନ୍ତି, ସେହି ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି।