ତସ୍ଥୁଃ ପାତାଲନିଲଯେ ମୁଦିତେନାଂତରାତ୍ମନା। ତତଃ କାଲାଂତ ରେଭୂତେ ପୁନରେଵଂ ଵ୍ଯଚିଂତଯନ୍
ସେମାନେ ପାତାଳର ନିବାସରେ ଅନ୍ତର୍ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରହିଲେ । କିଛି ସମୟ ପରେ, ପୁଣି ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କଲେ—
ଭଵିତା ଭରତୋ ରାଜା ପାଂଡଵେଯୋ ମହାଯଶାଃ। ଅସ୍ମାକଂ ତୁ କ୍ଷଯକରୋ ଦୈଵଯୋଗେନ କେନଚିତ୍
ପାଣ୍ଡବ ବଂଶର ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ 'ଭରତ' ନାମକ ରାଜା ହେବେ; କୌଣସି ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ସେ ଆମର ନାଶ କରିବେ ।
କଥଂ ତ୍ରିଭୁଵନେ ନାଥଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ପିତାମହଃ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତା ଜଗଦ୍ଵଂଦ୍ଯଃ ଶାପମସ୍ମାସୁ ଦତ୍ତଵାନ୍
ତିନି ଭୁବନର ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତାମହ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ପୂଜିତ, ସେ କିପରି ଆମ ଉପରେ ଶାପ ଦେଲେ?
ଦେଵଂ ଵିରଂଚିନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗତିରନ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଵୈରାଜେ ଭଵନଶ୍ରେଷ୍ଠେ ତତ୍ର ଦେଵଃ ସ ତିଷ୍ଠତି
ଦେବତା ବିରଞ୍ଚିନ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ । ବୈରାଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଳରେ ସେ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି ।
ସ ଦେଵଃ ପୁଷ୍କରସ୍ଥୋ ଵୈ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜତି ସାଂପ୍ରତମ୍। ଗତ୍ଵା ପ୍ରସାଦଯାମସ୍ତଂ ଵରଂ ତୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି1.31.
ସେ ଦେବତା ବର୍ତ୍ତମାନ ପୁଷ୍କରରେ ବସି, ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି । ଚଳ, ଆମେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା; ସେ ଖୁସି ହେଲେ, ଆମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବେ ।
ଏଵଂ ଵିଚିଂତ୍ଯ ତେ ସର୍ଵେ ନାଗା ଗତ୍ଵା ଚ ପୁଷ୍କରମ୍। ଯଜ୍ଞପର୍ଵତମାସାଦ୍ଯ ଶୈଲଭିତ୍ତିମୁପାଶ୍ରିତାଃ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ନାଗମାନେ ପୁଷ୍କରକୁ ଗଲେ । ଯଜ୍ଞ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ପାହାଡ଼ର ପଥର ଢାଳରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାଗାଂସ୍ତଥା ଶ୍ରାନ୍ତାନ୍ଵାରିଧାରାଶ୍ଚ ଶୀତଲାଃ। ଉଦଙ୍ମୁଖା ଵୈ ନିଷ୍କ୍ରାଂତାସ୍ସର୍ଵେଷାଂ ତୁ ସୁଖପ୍ରଦାଃ
ନାଗମାନେ ଏଭଳି କ୍ଲାନ୍ତ ଦେଖି, ଠଣ୍ଡା ପାଣିର ଧାରା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବହିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଲା ।
ନାଗତୀର୍ଥଂ ତତୋ ଜାତଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଭରତର୍ଷଭ। ନାଗକୁଂଡଂ ଚ ଵୈ କେଚିତ୍ସରିତଂ ଚାପରେଽବ୍ରୁଵନ୍
ଏହିପରି, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ 'ନାଗତୀର୍ଥ' ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । କେହି ଏହାକୁ 'ନାଗକୁଣ୍ଡ', ଆଉ କେହି ଏକ ନଦୀ ବୋଲି କହିଲେ ।
ପୁଣ୍ଯଂ ତତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥାନାଂ ସର୍ପାଣାଂ ଵିଷନାଶନମ୍। ମଜ୍ଜନ୍ତି ତତ୍ର ଯେ ମର୍ତ୍ଯା ଅଧିଶ୍ରାଵଣ ପଂଚମି
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଏହି ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାନ ସର୍ପମାନଙ୍କର ବିଷକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଯେଉଁ ମଣିଷମାନେ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି,
ନ ତେଷାଂ ତୁ କୁଲେ ସର୍ପାଃ ପୀଡାଂ କୁର୍ଵନ୍ତି କର୍ହିଚିତ୍। ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପିତୄଣାଂ ଯେ ତତ୍ର କରିଷ୍ଯଂତି ନରା ଭୁଵି
ସେମାନଙ୍କର ବଂଶରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସର୍ପମାନେ କଷ୍ଟ ଦେଇନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ପୃଥିବୀରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି,
ବ୍ରହ୍ମା ତେଷାଂ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଦାସ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ନାଗାନାଂ ତୁ ଭଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସର୍ପମାନଙ୍କର ଭୟକୁ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ,
ପୂର୍ଵୋକ୍ତଂ ତୁ ପୁନର୍ଵାକ୍ଯଂ ନାଗାନଶ୍ରାଵଯତ୍ତଦା। ପଂଚମୀ ସା ତିଥିର୍ଧନ୍ଯା ସର୍ଵପାପହରା ଶୁଭା
ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା କଥାକୁ ପୁଣିଥରେ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଏହି ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ଧନ୍ୟ, ଶୁଭ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ।'
ଯତୋଽସ୍ଯାମେଵ ସୁତିଥୌ ନାଗାନାଂ କାର୍ଯମୁଦ୍ଧୃତମ୍। ଏତସ୍ଯାଂ ସର୍ଵତୋ ଯସ୍ତୁ କଟ୍ଵମ୍ଲଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
ଯେହেতୁ ସେଇ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କିତ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା। ସେଇ ଦିନ ଯେଉଁଠି କିଏ ମଧୁର ଓ ତିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରେ,
କ୍ଷୀରେଣ ସ୍ନାପଯେନ୍ନାଗାଂସ୍ତସ୍ଯ ତେ ଯାଂତି ମିତ୍ରତାମ୍। ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଶିଵଦୂତୀ ଯଥା ଜାତା ଯେନ ଚୈଵ ନିଵେଶିତା
ଏବଂ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାଏ, ସେ ସର୍ପମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ କରନ୍ତି। ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ—'ଶିବଦୂତୀ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ କିଏ ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ?'
ତନ୍ମେ ସର୍ଵଂ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଭଵାନ୍ଶଂସିତୁର୍ମହତି। ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଶିଵା ନୀଲଗିରିଂ ପ୍ରାପ୍ତା ତପସେ ଧୃତମାନସା
'ମହାନ୍ୟ, ଏହାର ସମସ୍ତ ସତ୍ୟ ଘଟଣା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।' ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—'ଶିବା ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ମନ ଧରି ନୀଳଗିରିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।'
ରୌଦ୍ରୀ ଜଟୋଦ୍ଭଵା ଶକ୍ତିସ୍ତସ୍ଯାଃ ଶୃଣୁ ନୃପ ଵ୍ରତମ୍। ତପଃ କୃତ୍ଵା ଚିରଂ କାଲଂ ଗ୍ରସିଷ୍ଯାମ୍ଯଖିଲଂ ଜଗତ୍
'ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ରୌଦ୍ରୀ, ଯିଏ ଜଟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ରାଜା, ତାଙ୍କର ବ୍ରତ ଶୁଣନ୍ତୁ—'ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତପସ୍ୟା କରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଗ୍ରସିବି।''
ଏଵମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ପଂଚାଗ୍ନିଂ ସାଧଯାମାସ ଭାମିନୀ। ତସ୍ଯାଃ କାଲାଂତରେ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତପଂତ୍ଯାସ୍ତପ ଉତ୍ତମମ୍
ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେବୀ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କଲେ। ଅନ୍ୟ ସମୟରେ, ସେ ଦେବୀ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ,
ରୁରୁର୍ନାମମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଵରୋଽସୁରଃ। ସମୁଦ୍ରମଧ୍ଯେ ରତ୍ନାଖ୍ଯଂ ପୁରମସ୍ତି ମହାଧନମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଥିବା, ରୁରୁ ନାମକ ଏକ ଦେବତା-ଶତ୍ରୁ ଅସୁର ଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ନାମକ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନୀ ସହର ଅଛି।
ତତ୍ରାତିଷ୍ଠତ୍ସ ଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ରସ୍ସର୍ଵଦେଵଭଯଂକରଃ। ଅନେକ ଶତସାହସ୍ର କୋଟିକୋଟିଶତୋତ୍ତମୈଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା ଦେତ୍ୟାନାୟକ ରହୁଥିଲେ। ଅନେକ ଶତ-ସାହସ୍ର କୋଟି କୋଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ।
ଅସୁରୈରର୍ଚିତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନମୁଚିର୍ଯଥା। କାଲେନ ମହତା ସୋଽଥ ଲୋକପାଲପୁରଂ ଯଯୌ
ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦ୍ୱିତୀୟ ନମୁଚି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ବହୁ ସମୟ ପରେ, ସେ ଲୋକପାଳଙ୍କ ସହରକୁ ଗଲେ।
ଜିଗୀଷୁଃ ସୈନ୍ଯସଂଵୀତୋ ଦେଵୈର୍ଵୈରମରୋଚଯତ୍। ଉତ୍ତିଷ୍ଠତସ୍ତସ୍ଯ ମହାସୁରସ୍ଯ ସମୁଦ୍ରତୋଯଂ ଵଵୃଧେତି ଵେଗାତ୍
ବିଜୟ ଆଶା କରି, ସେ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ମହାସୁର ଉଠିବା ସମୟରେ, ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ତୀବ୍ର ଭାବେ ବଢ଼ିଗଲା।
ଅନେକ ନାଗ ଗ୍ରହ ମୀନଜୁଷ୍ଟମାପ୍ଲାଵଯତ୍ପର୍ଵତସାନୁଦେଶାନ୍। ଅଂତଃସ୍ଥିତାନେକସୁରାରିସଂଘଂ ଵିଚିତ୍ରଵର୍ମାଯୁଧଚିତ୍ରଶୋଭମ୍
ଅନେକ ସର୍ପ, ଘରିଆଳ ଓ ମାଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଇ ଜଳ ପାହାଡ଼ର ଢାଳକୁ ବୁଡ଼ାଇଦେଲା। ତାହାର ଭିତରେ ଅନେକ ଦେବତା-ଶତ୍ରୁ ଦଳ ଥିଲେ, ଅଦ୍ଭୁତ କବଚ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ।
ଭୀମଂ ବଲଂ ଚଲିତଂ ଚାରୁଯୋଧଂ ଵିନିର୍ଯଯୌ ସିଂଧୁଜଲାଦ୍ଵିଶାଲମ୍। ତତ୍ର ଦ୍ଵିପା ଦୈତ୍ଯଭଠାଭ୍ଯୁପେତାଃ ସଯାନଘଂଟାଶ୍ଚ ସମୃଦ୍ଧିଯୁକ୍ତାଃ
ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବିଶାଳ ଭାବେ ସମୁଦ୍ର ଜଳରୁ ବାହାରିଲା। ସେଠାରେ ଦେତ୍ୟ ସେନାପତି ଚଢ଼ିଥିବା ହାତୀ ଏବଂ ଘଣ୍ଟା ଲାଗିଥିବା ରଥ, ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ।
ଵିନିର୍ଯଯୁଃ ସ୍ଵାକୃତିଭିର୍ଝଷାଣାଂ ସମତ୍ଵମୁଚ୍ଚୈଃ ଖଲୁ ଦର୍ଶଯଂତଃ। ଅଶ୍ଵାସ୍ତଥା କାଂଚନସୂତ୍ରନଦ୍ଧା ରୋହୀତମତ୍ସ୍ଯା ଇଵ ତେ ଜଲାଂତେ
ସେମାନେ ନିଜ ଆକୃତିରେ ବଡ଼ ମାଛ ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦେଖାଇଥିଲେ। ସୁନାର ଦୂରୀରେ ବାନ୍ଧା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଜଳର କୂଳରେ ରୋହିତ ମାଛ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାସ୍ତୈଃ ସମମେଵ ତୂର୍ଣଂ ଵିନିର୍ଯଯୁର୍ଲକ୍ଷଶଃ କୋଟିଶଶ୍ଚ। ତଥା ରଵିସ୍ଯଂଦନତୁଲ୍ଯଵେଗାଃ ସଚକ୍ରଦଂଡାକ୍ଷତଵେଣୁଯୁକ୍ତାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥିରେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ, କୋଟି କୋଟି ଜଣେ ବାହାରିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଗତି ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ପରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ବାଁଶିରେ ଶଜ୍ଜିତ ଥିଲେ।
ରଥାଶ୍ଚ ଯଂତ୍ରୋପରିପୀଡିତାଂଗାଶ୍ଚଲତ୍ପତାକାଃ ସ୍ଵନିତଂ ଵିଚକ୍ରୁଃ। ତଥୈଵ ଯୋଧାଃ ସ୍ଥଗିତାସ୍ତରୀଭିସ୍ତିତୀର୍ଷଵସ୍ତେ ପ୍ରଵରାସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ
ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦବାଯାଇଥିବା ଦେହ ଥିବା ରଥମାନେ, ଡ଼ାଲି ଉଡୁଥିବା ପତାକା ସହ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତରିରେ ବସିଥିଲେ, ପାର ହେବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ହାତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ।
ରଣେରଣେ ଲବ୍ଧଜଯାଃ ପ୍ରହାରିଣୋ ଵିରେଜୁରୁଚ୍ଚୈରସୁରାନୁଗା ଭୃଶଂ। ଦେଵେଷୁ ଵୈ ରଣେ ତେଷୁ ଵିଦ୍ରୁତେଷୁ ଵିଶେଷତଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଅସୁର ଅନୁୟାୟୀମାନେ ବହୁତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ବିଶେଷକରି ଦେବତାମାନେ ସେଠାରେ ହାରିଗଲାପରେ।
ଅସୁରାସ୍ସର୍ଵଦେଵାନାମନ୍ଵଧାଵଂସ୍ତତସ୍ତତଃ। ତତୋ ଦେଵଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଦ୍ରଵଂତୋ ଭଯଵିହ୍ଵଲାଃ
ଅସୁରମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏଠି ସେଠି ଧାଉଥିଲେ; ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ଅତି ଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ।
ନୀଲଂ ଗିରିଵରଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଯତ୍ର ଦେଵୀ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥିତା। ରୌଦ୍ରୀ ତପୋନ୍ଵିତା ଧନ୍ଯା ଶାଂଭଵୀ ଶକ୍ତିରୁତ୍ତମା
ସେମାନେ ନୀଳ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀ ନିଜେ ଦଢ଼ିଆ ଭାବରେ ଦଢ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଶିବଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଓ ଧନ୍ୟା।
ସଂହାରକାରିଣୀ ଦେଵୀ କାଲରାତ୍ରୀତି ଯାଂ ଵିଦୁଃ। ସା ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦା ଦେଵାନ୍ଭଯତ୍ରସ୍ତାନ୍ଵିଚେତସଃ
ସଂହାର କରୁଥିବା ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ 'କାଳରାତ୍ରୀ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ସେ ତେବେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ଦେବତାମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।