ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ। ଜରତ୍କାରୁରିତି ଖ୍ଯାତୋ ଭଵିତା ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମଃ। ଜରତ୍କନ୍ଯା ତସ୍ଯ ଦେଯା ତସ୍ଯାମୁତ୍ପତ୍ସ୍ଯତେ ସୁତଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ଜରତ୍କାରୁ' ନାମରେ ଏକ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେବେ । ତାଙ୍କୁ 'ଜରତ୍କନ୍ୟା' ଦେଇଦିଅ; ସେଠାରୁ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବ ।
ରକ୍ଷାଂ କର୍ତା ସ ଵୋ ଵିପ୍ରୋ ଭଵତାଂ କୁଲପାଵନଃ। ତଥା କରୋମି ନାଗାନାଂ ସମଯଂ ମନୁଜୈଃ ସହ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ଗୋତିକୁ ପବିତ୍ର କରି, ତୁମମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ । ଏଭଳି ମୁଁ ନାଗମାନେ ଓ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଚୁକ୍ତି କରୁଛି ।
ତଦେକମନସଃ ସର୍ଵେ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ମମ ଶାସନମ୍। ସୁତଲଂ ଵିତଲଂ ଚୈଵ ତୃତୀଯଂ ଚ ତଲାତଲମ୍
ତେଣୁ, ସମସ୍ତେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ମୋର ଆଦେଶ ଶୁଣ; ସୁତଳ, ବିତଳ ଓ ତୃତୀୟ ତଳାତଳ—
ଦତ୍ତଂ ଚ ତ୍ରିପ୍ରକାରଂ ଵୋ ଗୃହଂ ତତ୍ର ଗମିଷ୍ଯଥ। ତତ୍ର ଭୋଗାନ୍ବହୁଵିଧାନ୍ଭୁଂଜାନା ମମ ଶାସନାତ୍
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଘର ତୁମମାନେଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି; ସେଠାକୁ ଯିବ । ସେଠାରେ, ମୋ ଆଦେଶରେ, ବହୁ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବ ।
ତିଷ୍ଠଧ୍ଵଂ ସପ୍ତମଂ ଯାଵତ୍କାଲଂ ତଂ ତୁ ପୁନଃପୁନଃ। ତତୋ ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯାଦୌ କାଶ୍ଯପେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସପ୍ତମ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ରୁହ; ତାପରେ, ଭାଇବସ୍ବତ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଏକ ସନ୍ତାନ ହେବ ।
ଦାଯାଦଃ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ସୁପର୍ଣସ୍ସର୍ପଭକ୍ଷକଃ। ତଦା ପ୍ରସୂତିଃ ସର୍ପାଣାଂ ଦଗ୍ଧା ଵୈ ଚିତ୍ରଭାନୁନା
ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ଗରୁଡ଼, ସର୍ପମାନେଙ୍କୁ ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ । ସେତେବେଳେ, ସର୍ପମାନେଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦହିଯିବେ ।
ଭଵତାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ। ଯେ ଯେ କ୍ରୂରା ଭୋଗିନୋ ଦୁର୍ଵିନୀତାସ୍ତେଷାମଂତୋ ଭାଵିତା ନାନ୍ଯଥୈତତ୍
ତୁମମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଘଟିବ—କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ସର୍ପମାନେ କ୍ରୁର ଓ ଅନିୟମିତ, ସେମାନଙ୍କର ଶେଷ ହେବ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ ।
କାଲଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଭକ୍ଷଯଧ୍ଵଂ ଚ ସତ୍ଵଂ ତଥାପକାରେ ଚକୃତେ ମନୁଷ୍ଯମ୍। ମଂତ୍ରୌଷଧୈର୍ଗାରୁଡୈଶ୍ଚୈଵ ତଂତ୍ରୈର୍ବଂଧୈର୍ଜୁଷ୍ଟା ମାନଵା ଯେ ଭଵଂତି
ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବମାନେଙ୍କୁ ଖାଅ, ଏବଂ ମଣିଷମାନେ ତୁମକୁ କ୍ଷତି କଲେ ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ । ଯେଉଁ ମଣିଷମାନେ ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ, ଗରୁଡ଼ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବନ୍ଧନରେ ସୁରକ୍ଷିତ—
ତେଭ୍ଯୋ ଭୀତୈର୍ଵର୍ତିତଵ୍ଯଂ ନ ଚାନ୍ଯଚ୍ଚିତ୍ତେ କାର୍ଯଂ ଚାନ୍ଯଥା ଵୋ ଵିନାଶଃ। ଇତୀରିତେ ବ୍ରହ୍ମଣା ଵୈ ଭୁଜଂଗା ଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଥାନଂ ସୁତଲାଖ୍ଯଂ ହି ସର୍ଵେ
ସେମାନଙ୍କୁ ଭୟ କରି ରୁହ; ମନକୁ ଅନ୍ୟ କଥାରେ ଲାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନାହିଁଲେ, ତୁମମାନେର ନାଶ ହେବ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ନାଗମାନେ 'ସୁତଳ' ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ ।
ତସ୍ଥୁର୍ଭୋଗାନ୍ଭୁଂଜମାନାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ରସାତଲେ ଲୀଲଯା ସଂସ୍ଥିତାସ୍ତେ। ଏଵଂ ଶାପଂ ତୁତେ ଲବ୍ଧ୍ଵାପ୍ରସାଦଂ ଚ ଚତୁର୍ମୁଖାତ୍
ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ରସାତଳରେ ରହି, ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଖେଳିବା ଭଳି ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ । ଏଭଳି, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପ ଓ କୃପା ଦୁହିଁ ପାଇଲେ ।
ତସ୍ଥୁଃ ପାତାଲନିଲଯେ ମୁଦିତେନାଂତରାତ୍ମନା। ତତଃ କାଲାଂତ ରେଭୂତେ ପୁନରେଵଂ ଵ୍ଯଚିଂତଯନ୍
ସେମାନେ ପାତାଳର ନିବାସରେ ଅନ୍ତର୍ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରହିଲେ । କିଛି ସମୟ ପରେ, ପୁଣି ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କଲେ—
ଭଵିତା ଭରତୋ ରାଜା ପାଂଡଵେଯୋ ମହାଯଶାଃ। ଅସ୍ମାକଂ ତୁ କ୍ଷଯକରୋ ଦୈଵଯୋଗେନ କେନଚିତ୍
ପାଣ୍ଡବ ବଂଶର ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ 'ଭରତ' ନାମକ ରାଜା ହେବେ; କୌଣସି ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ସେ ଆମର ନାଶ କରିବେ ।
କଥଂ ତ୍ରିଭୁଵନେ ନାଥଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ପିତାମହଃ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତା ଜଗଦ୍ଵଂଦ୍ଯଃ ଶାପମସ୍ମାସୁ ଦତ୍ତଵାନ୍
ତିନି ଭୁବନର ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତାମହ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ପୂଜିତ, ସେ କିପରି ଆମ ଉପରେ ଶାପ ଦେଲେ?
ଦେଵଂ ଵିରଂଚିନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗତିରନ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଵୈରାଜେ ଭଵନଶ୍ରେଷ୍ଠେ ତତ୍ର ଦେଵଃ ସ ତିଷ୍ଠତି
ଦେବତା ବିରଞ୍ଚିନ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ । ବୈରାଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଳରେ ସେ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି ।
ସ ଦେଵଃ ପୁଷ୍କରସ୍ଥୋ ଵୈ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜତି ସାଂପ୍ରତମ୍। ଗତ୍ଵା ପ୍ରସାଦଯାମସ୍ତଂ ଵରଂ ତୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି1.31.
ସେ ଦେବତା ବର୍ତ୍ତମାନ ପୁଷ୍କରରେ ବସି, ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି । ଚଳ, ଆମେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା; ସେ ଖୁସି ହେଲେ, ଆମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବେ ।
ଏଵଂ ଵିଚିଂତ୍ଯ ତେ ସର୍ଵେ ନାଗା ଗତ୍ଵା ଚ ପୁଷ୍କରମ୍। ଯଜ୍ଞପର୍ଵତମାସାଦ୍ଯ ଶୈଲଭିତ୍ତିମୁପାଶ୍ରିତାଃ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ନାଗମାନେ ପୁଷ୍କରକୁ ଗଲେ । ଯଜ୍ଞ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ପାହାଡ଼ର ପଥର ଢାଳରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାଗାଂସ୍ତଥା ଶ୍ରାନ୍ତାନ୍ଵାରିଧାରାଶ୍ଚ ଶୀତଲାଃ। ଉଦଙ୍ମୁଖା ଵୈ ନିଷ୍କ୍ରାଂତାସ୍ସର୍ଵେଷାଂ ତୁ ସୁଖପ୍ରଦାଃ
ନାଗମାନେ ଏଭଳି କ୍ଲାନ୍ତ ଦେଖି, ଠଣ୍ଡା ପାଣିର ଧାରା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବହିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଲା ।
ନାଗତୀର୍ଥଂ ତତୋ ଜାତଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଭରତର୍ଷଭ। ନାଗକୁଂଡଂ ଚ ଵୈ କେଚିତ୍ସରିତଂ ଚାପରେଽବ୍ରୁଵନ୍
ଏହିପରି, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ 'ନାଗତୀର୍ଥ' ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । କେହି ଏହାକୁ 'ନାଗକୁଣ୍ଡ', ଆଉ କେହି ଏକ ନଦୀ ବୋଲି କହିଲେ ।
ପୁଣ୍ଯଂ ତତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥାନାଂ ସର୍ପାଣାଂ ଵିଷନାଶନମ୍। ମଜ୍ଜନ୍ତି ତତ୍ର ଯେ ମର୍ତ୍ଯା ଅଧିଶ୍ରାଵଣ ପଂଚମି
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଏହି ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାନ ସର୍ପମାନଙ୍କର ବିଷକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଯେଉଁ ମଣିଷମାନେ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି,
ନ ତେଷାଂ ତୁ କୁଲେ ସର୍ପାଃ ପୀଡାଂ କୁର୍ଵନ୍ତି କର୍ହିଚିତ୍। ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପିତୄଣାଂ ଯେ ତତ୍ର କରିଷ୍ଯଂତି ନରା ଭୁଵି
ସେମାନଙ୍କର ବଂଶରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସର୍ପମାନେ କଷ୍ଟ ଦେଇନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ପୃଥିବୀରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି,
ବ୍ରହ୍ମା ତେଷାଂ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଦାସ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ନାଗାନାଂ ତୁ ଭଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସର୍ପମାନଙ୍କର ଭୟକୁ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ,
ପୂର୍ଵୋକ୍ତଂ ତୁ ପୁନର୍ଵାକ୍ଯଂ ନାଗାନଶ୍ରାଵଯତ୍ତଦା। ପଂଚମୀ ସା ତିଥିର୍ଧନ୍ଯା ସର୍ଵପାପହରା ଶୁଭା
ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା କଥାକୁ ପୁଣିଥରେ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଏହି ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ଧନ୍ୟ, ଶୁଭ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ।'
ଯତୋଽସ୍ଯାମେଵ ସୁତିଥୌ ନାଗାନାଂ କାର୍ଯମୁଦ୍ଧୃତମ୍। ଏତସ୍ଯାଂ ସର୍ଵତୋ ଯସ୍ତୁ କଟ୍ଵମ୍ଲଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
ଯେହেতୁ ସେଇ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କିତ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା। ସେଇ ଦିନ ଯେଉଁଠି କିଏ ମଧୁର ଓ ତିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରେ,
କ୍ଷୀରେଣ ସ୍ନାପଯେନ୍ନାଗାଂସ୍ତସ୍ଯ ତେ ଯାଂତି ମିତ୍ରତାମ୍। ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଶିଵଦୂତୀ ଯଥା ଜାତା ଯେନ ଚୈଵ ନିଵେଶିତା
ଏବଂ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାଏ, ସେ ସର୍ପମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ କରନ୍ତି। ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ—'ଶିବଦୂତୀ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ କିଏ ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ?'
ତନ୍ମେ ସର୍ଵଂ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଭଵାନ୍ଶଂସିତୁର୍ମହତି। ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଶିଵା ନୀଲଗିରିଂ ପ୍ରାପ୍ତା ତପସେ ଧୃତମାନସା
'ମହାନ୍ୟ, ଏହାର ସମସ୍ତ ସତ୍ୟ ଘଟଣା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।' ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—'ଶିବା ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ମନ ଧରି ନୀଳଗିରିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।'
ରୌଦ୍ରୀ ଜଟୋଦ୍ଭଵା ଶକ୍ତିସ୍ତସ୍ଯାଃ ଶୃଣୁ ନୃପ ଵ୍ରତମ୍। ତପଃ କୃତ୍ଵା ଚିରଂ କାଲଂ ଗ୍ରସିଷ୍ଯାମ୍ଯଖିଲଂ ଜଗତ୍
'ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ରୌଦ୍ରୀ, ଯିଏ ଜଟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ରାଜା, ତାଙ୍କର ବ୍ରତ ଶୁଣନ୍ତୁ—'ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତପସ୍ୟା କରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଗ୍ରସିବି।''
ଏଵମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ପଂଚାଗ୍ନିଂ ସାଧଯାମାସ ଭାମିନୀ। ତସ୍ଯାଃ କାଲାଂତରେ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତପଂତ୍ଯାସ୍ତପ ଉତ୍ତମମ୍
ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେବୀ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କଲେ। ଅନ୍ୟ ସମୟରେ, ସେ ଦେବୀ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ,
ରୁରୁର୍ନାମମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଵରୋଽସୁରଃ। ସମୁଦ୍ରମଧ୍ଯେ ରତ୍ନାଖ୍ଯଂ ପୁରମସ୍ତି ମହାଧନମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଥିବା, ରୁରୁ ନାମକ ଏକ ଦେବତା-ଶତ୍ରୁ ଅସୁର ଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ନାମକ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନୀ ସହର ଅଛି।
ତତ୍ରାତିଷ୍ଠତ୍ସ ଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ରସ୍ସର୍ଵଦେଵଭଯଂକରଃ। ଅନେକ ଶତସାହସ୍ର କୋଟିକୋଟିଶତୋତ୍ତମୈଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା ଦେତ୍ୟାନାୟକ ରହୁଥିଲେ। ଅନେକ ଶତ-ସାହସ୍ର କୋଟି କୋଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ।
ଅସୁରୈରର୍ଚିତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନମୁଚିର୍ଯଥା। କାଲେନ ମହତା ସୋଽଥ ଲୋକପାଲପୁରଂ ଯଯୌ
ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦ୍ୱିତୀୟ ନମୁଚି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ବହୁ ସମୟ ପରେ, ସେ ଲୋକପାଳଙ୍କ ସହରକୁ ଗଲେ।