ଯଥାଖ୍ଯାତଂ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ଜଗତ୍ତତ୍ସ୍ଥମଵେକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍। ନିଃସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଵଷଟ୍କାରଂ ନିଵୃତ୍ତୋତ୍ସଵମଂଗଲମ୍
ମୁଁ ଯେପରି ଦେଖିଛି ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେପରି ଏହି ଜଗତକୁ ଦେଖିଲି; ଏଠାରେ ପାଠ ପଢିବା ଓ ଯଜ୍ଞ ଉଚ୍ଚାରଣ ନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଓ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି।
ତ୍ଯକ୍ତାଧ୍ଯଯନସଂଯୋଗଂ ମୁକ୍ତଵାର୍ତା ପରିଗ୍ରହମ୍। ଦଂଡନୀତ୍ଯା ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ଶ୍ଵାସମାତ୍ରାଵଶେଷିତମ୍
ଅଧ୍ୟୟନ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଚର୍ଚ୍ଚା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ନୀତି ଓ ଶାସନ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, କେବଳ ଶ୍ୱାସ ଅଛି।
ଜଗଦାର୍ତିମପି ପ୍ରାପ୍ତଂ ପୁନଃ କଷ୍ଟତରାଂ ଦଶାଂ। ଏତାଵତା ହି କାଲେନ ଵଯଂ ଗ୍ଲାନିମୁପାଗତାଃ
ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ପୁଣି ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟରେ ଅଛି; ଏପରି ସମୟରେ ଆମେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛୁ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ। ଜାନାମି ବାଷ୍କଲିଂ ତଂ ତୁ ଵରଦାନାଚ୍ଚ ଗର୍ଵିତମ୍। ଅଜେଯଂ ଭଵତାଂ ମନ୍ଯେ ଵିଷ୍ଣୁସାଧ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ମୁଁ ବାଷ୍କଳିଙ୍କୁ ଜାଣେ, ସେ ଦାନ ପାଇଁ ଗର୍ବିତ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ, କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ।
ନିରୁଧ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଭାଵଂ ତତ୍ଵମଯଂ ତଦା। ସମାଧିସ୍ଥସ୍ଯ ତସ୍ଯୈଵ ଧ୍ଯାନମାତ୍ରାଚ୍ଚତୁର୍ଭୁଜଃ
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନରୁ ଚାରିଭୁଜା ଠାକୁର ଦର୍ଶନ ଦେଲେ।
ସ୍ତୋକେନୈଵ ହି କାଲେନ ଚିଂତ୍ଯମାନଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା। ଆଜଗାମ ମୁହୂର୍ତେନ ସର୍ଵେଷାମେଵ ପଶ୍ଯତାମ୍
ଅତି କମ ସମୟରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଥିବାବେଳେ, ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିସାମ୍ନାରେ ଆସିଗଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ। ଭୋ ଭୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନିଵର୍ତ୍ତସ୍ଵ ଧ୍ଯାନାଦସ୍ମାନ୍ନିଵାରିତଃ। ଯଦର୍ଥମିଷ୍ଯତେ ଧ୍ଯାନଂ ସୋହଂ ତ୍ଵାଂ ସମୁପାଗତଃ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ଧ୍ୟାନରୁ ବାହାରିଯାଅ; ତୁମ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ଯେହେତୁ ତୁମେ ଯେଉଁ କାମ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲ, ସେଇ କାରଣରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ। ମହାପ୍ରସାଦ ଏଷୋଽତ୍ର ସ୍ଵାମିନୋ ହି ପ୍ରଦର୍ଶନମ୍। କସ୍ଯାନ୍ଯସ୍ଯ ଭଵେଚ୍ଚୈଷା ଚିନ୍ତା ଯା ଜଗତଃ ପ୍ରଭୋ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏହା ଏଠାରେ ବଡ଼ କୃପା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳିଲା; ଏହି ଜଗତ ପାଇଁ ଏପରି ଚିନ୍ତା ଆଉ କାହା ପାଖରେ ହେବ? ହେ ପ୍ରଭୁ!
ମମୈଵ ତାଵଦୁତ୍ପତ୍ତିର୍ଜଗଦର୍ଥେ ଵିନିର୍ମିତା। ଜଗଦେତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଥୀଯଂ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ନାସ୍ତି ଵିସ୍ମଯଃ
ମୋର ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତ ପାଇଁ ହୋଇଛି; ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୟରେ ତୁମର, ତେଣୁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।
ଭଵତା ପାଲନଂ କାର୍ଯଂ ସଂହରେଦ୍ରୁଦ୍ର ଏଵ ତୁ। ଏଵଂଭୂତେ ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ଶକ୍ରସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ତୁମେ ଏହି ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କର; ବିନାଶ କେବଳ ରୁଦ୍ର କରିବେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଏହି ମହାତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ—
ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ବାଷ୍କଲିନା ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍। ଭୃତ୍ଯସ୍ଯ କ୍ରିଯତାଂ ସାହ୍ଯଂ ମଂତ୍ରଦାନେନ କେଶଵ
ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସହିତ ରାଜ୍ୟ ବାଷ୍କଳି ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ; ତୁମ ଦାସ ପାଇଁ, ହେ କେଶବ, ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ସାହାଯ୍ୟ କର।
ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ। ଭଵତୋ ଵରଦାନେନ ଅଵଧ୍ଯଃ ସ ତୁ ସାଂପ୍ରତମ୍। ବୁଦ୍ଧିସାଧ୍ଯଃ ସ ଵୈ କାର୍ଯୋ ବଂଧନାଦିହ ଦାନଵଃ
ବାସୁଦେବ କହିଲେ: ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ଦ୍ୱାରା ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଜୟ; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସେକୁ ଜିତିବାକୁ ପଡ଼ିବ—ଏହି ଦାନବକୁ ଏଠାରେ ବାନ୍ଧିବା ଦରକାର।
ଵାମନୋହଂ ଭଵିଷ୍ଯାମି ଦାନଵାନାଂ ଵିନାଶକଃ। ମଯା ସହ ଵ୍ରଜତ୍ଵେଷ ବାଷ୍କଲେସ୍ତୁ ନିଵେଶନମ୍
ମୁଁ ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରିବି। ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ମୋ ସହିତ ବାଷ୍କଳଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉ।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ଵରଂ ତ୍ଵେଷ ମଦର୍ଥେ ଯାଚତାମିମମ୍। ଵାମନସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଭୂମେ ରାଜନ୍ପଦତ୍ରଯମ୍
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ମୋ ପାଇଁ ବାମନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତିନି ପଦ ଜମି ଦେବା ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁ। ରାଜନ୍, ଏହି ଦାନ ମୋ ପାଇଁ ଚାହିଁବ।
ପ୍ରଯଚ୍ଛସ୍ଵ ମହାଭାଗ ଯାଚ୍ଞୈଷା ତୁ ମଯା କୃତା। ଶକ୍ରେଣୋକ୍ତୋ ଦାନଵେଂଦ୍ରୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ସ୍ଵମପି ଜୀଵିତମ୍
ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏହି ଅନୁରୋଧ ମୁଁ କରିଛି, ଦୟାକରି ଦେଖ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଛନ୍ତି, ଦାନବନାୟକ ନିଜ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରିବେ।
ଗୃହ୍ଯ ପ୍ରତିଗ୍ରହଂ ତସ୍ଯ ଦାନଵସ୍ଯ ପିତାମହ। ତଂ ବଧ୍ଵା ଚ ତତୋ ଯତ୍ନାତ୍କୃତ୍ଵା ପାତାଲଵାସିନମ୍
ହେ ପିତାମହ, ସେଇ ଦାନବଙ୍କଠାରୁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା କରି ତାଙ୍କୁ ପାତାଳରେ ବସାଇଦିଅ।
ସୌକରଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ଵଧାର୍ଥଂ ଚ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଭଵିଷ୍ଯାମି ନ ସଂଦେହୋ ଵ୍ରଜ ଶକ୍ର ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ
ମୁଁ ଶୂକର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରିବି — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ।
ଵିରରାମ ତମୁକ୍ତ୍ଵୈଵମଂତର୍ଦ୍ଧାନଂ ଗତଶ୍ଚ ଵୈ। ଅଥ କାଲାଂତରେ ଵିଷ୍ଣାଵଦିତେର୍ଗର୍ଭତାଂ ଗତେ
ଏପରି କହି ସେ ନିର୍ବାଣ ହେଲେ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ। ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନିମିତ୍ତାନ୍ଯତିଘୋରାଣି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତାନ୍ଯନେକଶଃ। ସମସ୍ତଜଗଦାଧାରେ ଵିଷ୍ଣୌ ଗର୍ଭତ୍ଵମାଗତେ
ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଆଧାର ବିଷ୍ଣୁ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ ଅନେକ ଭୟାନକ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା।
ଶୋଭନଂ ହି ତଦା ଜାତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଚୈଵମୂର୍ଜିତମ୍। ମାଲତୀକୁସୁମାନାଂ ତୁ ସୁଗଂଧଃ ସୁରଭିର୍ଵଵୌ
ସେ ସମୟରେ ଏକ ଶୁଭ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶକୁନ ଦେଖାଗଲା — ମାଲତୀ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧି ହାଲୁକା ପବନରେ ବହୁଥିଲା।
ଅଥ ଵିହିତଵିଧାନଂ କାଲମାସାଦ୍ଯ ଦେଵସ୍ତ୍ରିଦଶଗଣହିତାର୍ଥଂ ସର୍ଵଭୂତାନୁକଂପୀ। ଵିମଲ ଵିରଲ କେଶଶ୍ଚଂଦ୍ରଶଂଖୋଦଯଶ୍ରୀରଦିତିତନଯଭାଵଂ ଦେଵଦେଵଶ୍ଚକାର
ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିଲାପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାର୍ଥ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କରୁଣା କରି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଶଂଖ ପରି ଧଳା ଚମକ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ କେଶ ସହିତ, ଦେବଦେବୀ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଅଵତରତି ଚ ଵିଷ୍ଣୌ ସିଦ୍ଧଦେଵାସୁରାଣାମନିମିଷନଯନାନାଂ ଵିପ୍ରସେଦୁର୍ମୁଖାନି। ଅତିଵିରତରଜୋଭିର୍ଵାଯୁଭିଃ ସଂଵହଦ୍ଭିର୍ଦିନମପି ଚ ତଦାସୀଜ୍ଜନ୍ମ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସୁଗର୍ଭେ
ବିଷ୍ଣୁ ଅବତରଣ କରିବାବେଳେ, ସିଦ୍ଧ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଜଗମଗାଉଥିଲା। ବାୟୁ ଧୂଳିକୁ ଦୂର କରିଥିଲା, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେବା ସମୟରେ ଦିନଟି ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା।
ଅଦିତିରଜନଗର୍ଭା ସାପି ଦେଵୀ ପ୍ରଯାଂତୀ ନତଜଘନଭରାର୍ତ୍ତା ମଂଦସଂଚାରରମ୍ଯା। ଅଲସଵଦନଖେଦଂ ପାଂଡୁଭାଵଂ ଵହଂତୀ ଗୁରୁତରମଵଗାଢଂ ଗର୍ଭମେଵୋଦ୍ଵହଂତୀ1.30.
ଅଦିତି ରାଜନୀ, ଦେବଶିଶୁ ଗର୍ଭରେ ନେଇ, ଭାରରେ ଦବାଯାଇ ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚାଲି ମୃଦୁ, ମୁହଁ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଫିକା, ଭାରି ଗର୍ଭ ଭୋଗୁଥିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ଖଲୁ ଗର୍ଭଵାସଂ ନାରାଯଣେ ଭୂତଭଵିଷ୍ଯଯୋଗାତ୍। ଵିନାପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତମନୋରଥାନି ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣି ତଦା ବଭୂଵୁଃ
ନାରାୟଣ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତା ସମୟରେ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ନିଜ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିଲେ।
ସମୀରଣୋ ଵାତି ଚ ମଂଦମଂଦଂ ପତତ୍ସୁ ଵର୍ଷେଷୁ ନଗୋଦ୍ଭଵେଷୁ। ଵିଵିକ୍ତମାର୍ଗେଷୁ ଦିଗଂତରେଷୁ ଜନେଷୁ ଵୈ ସତ୍ଯମୁପାଗତେଷୁ
ହଳୁକା ପବନ ବହୁଥିଲା, ବର୍ଷା ପଡୁଥିଲା, ପାହାଡ଼ ଉଠୁଥିଲା। ନିର୍ଜନ ପଥରେ, ଦୂର ଦିଗରେ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ରହିଥିଲା।
ଵିମୁଚ୍ଯମାନେ ଗଗନେ ରଜୋଭିଃ ଶନୈଶ୍ଶନୈର୍ନଶ୍ଯତି ଚାଂଧକାରେ। ଉଦରାଂତର୍ଗତେ ଵିଷ୍ଣୌ ଦ୍ରୋହବୁଦ୍ଧିସ୍ତଦାଭଵତ୍
ଆକାଶରେ ଧୂଳି ଉଡୁଥିଲା, ଅନ୍ଧାର ଦୀରେ-ଦୀରେ ହଟିଯାଉଥିଲା। ବିଷ୍ଣୁ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ଦ୍ୱେଷର ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ତାଂ ନିଶାମଯ ରାଜେଂଦ୍ର ଦେଵମାତୁର୍ଯଥାକ୍ରମମ୍। କିମନୁକ୍ରମଣେନୈଵ ଲଂଘଯାମି ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଦେବମାତାଙ୍କ କ୍ରମ ଦେଖ। କାହିଁକି ଏହାକୁ ଅନୁକ୍ରମରେ କହିବି? ମୁଁ ତିନି ଲୋକ ଅଟକାଇଯିବି।
ବାଷ୍କଲିଂ ଦାନଵେଂଦ୍ରଂ ତଂ କୁର୍ଯାଂ ପାତାଲଵାସିନମ୍। ଶକ୍ରସ୍ଯ ତୁ ମଯା ଦତ୍ତଂ ଧନଂ ଲାଵଣ୍ଯମେଵ ଚ
ମୁଁ ସେଇ ବାଷ୍କଳ ଦାନବନାୟକଙ୍କୁ ପାତାଳରେ ବସାଇଦେବି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମୁଁ ଧନ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଛି।
ଦାନଵାନାଂ ଵିନାଶାଯ ଏକୈଵ ପ୍ରଭଵାମ୍ଯହମ୍। କ୍ଷିପାମି ଶରଜାଲାନି ଚକ୍ରଯାନାନ୍ଯନେକଶଃ
ଦାନବମାନଙ୍କ ନଶ୍ୱନ ପାଇଁ ମୁଁ ଏକା ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ମୁଁ ଅନେକ ତୀର ବର୍ଷା ଓ ଚକ୍ର ରଥ ଫିଙ୍ଗିବି।
ଗଦାଵ୍ରାତାଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ଦାନଵାନାଂ ଵିନାଶନେ। ଵିବୁଧାନ୍ଦେଵଲୋକସ୍ଥାନଧୋଭୂମେସ୍ତୁ ଦାନଵାନ୍
ଦାନବମାନଙ୍କ ନଶ୍ୱନ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଗଦା ଦଳ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଦେବମାନେ ଦେବଲୋକରେ ଓ ଦାନବମାନେ ତଳ ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି।