ନାମଭ୍ରାଂତୈର୍ଭଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସମାନୀତଃ କଥଂ ମୁନିଃ । ଭୀମକସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ଗ୍ରାମେ କୌଂଡିନ୍ଯେ ମୁଦ୍ଗଲାଭିଧଃ
ଭୁଲ ନାମରେ ତୁମେ କିପରି ଭୀମଙ୍କ ପୁଅ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ଗ୍ରାମର କ୍ଷତ୍ରିୟ ମୁନି ମୁଦ୍ଗଳଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଲେ?
କ୍ଷୀଣାଯୁଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସୋଽସ୍ତି ଆନେଯୋ ମୁଚ୍ଯତାମସୌ । ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତତ୍ତେ ଗତାସ୍ତସ୍ମାଦାଯାତାଃ ପୁନରେଵ ତେ
ସେ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯାହାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି; ତାଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ପୁଣି ଫେରିଆସିଲେ।
ଧର୍ମରାଜଂ ପୁନଃ ପ୍ରାହୁଃ ସର୍ଵେ ତେ ଯମକିଂକରାଃ । ତତ୍ରାସ୍ମାଭିର୍ଗତୈର୍ଦେହୀ କ୍ଷୀଣାଯୁର୍ନୋପଲକ୍ଷିତଃ
ସମସ୍ତ ଯମଦୂତମାନେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ: 'ଆମେ ଯେଉଁଠି ଗଲୁ, ସେଠାରେ ଆମେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଜୀବନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲୁ ନାହିଁ।'
ଯମ ଉଵାଚ- କିଂ କାରଣମଦୃଶ୍ଯାସ୍ତେ ପ୍ରାଯେଣ ଭଵତାଂ ନରାଃ । ସୁକୃତା ଦ୍ଵାଦଶୀଯୈସ୍ତୁ ଖ୍ଯାତା ଵୈତରଣୀ ନଦୀ
ଯମ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଏମିତି ଲୋକମାନେକୁ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ କାହିଁକି ଦେଖିପାରୁନାହ? ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।'
ଉଜ୍ଜଯିନ୍ଯାଂ ପ୍ରଯାଗେ ଵା ଯମୁନାଯାଂ ଚ ଯେ ମୃତାଃ । ତିଲହସ୍ତିହିରଣ୍ଯାଦି ଦତ୍ତଂ ଯୈସ୍ତୁ ଗଵାହ୍ନିକମ୍
ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ପ୍ରୟାଗ କିମ୍ବା ଯମୁନା ତୀରେ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ତିଳ, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦିନେ ପ୍ରତି ଗାଈକୁ ଦାନ କରନ୍ତି—
ଦୂତା ଊଚୁଃ - ତଦ୍ଵ୍ରତଂ କୀଦୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ବ୍ରୂହି ସର୍ଵମଶେଷତଃ । କିଂ ତତ୍ର ଦେଵ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରୁଷୈସ୍ତଵତୋଷଦମ୍
ଦୂତମାନେ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ବ୍ରତ କଣ ଭାବର? ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆମକୁ କୁହ, ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ?'
ଯେନ କୃତା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ଵାଦଶୀ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଜା । ଉପଵାସେ ଚ ତେନୈଵ କଥଂ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ କେଉଁ ବ୍ରତ କରି, ଉପବାସ ରହିଲେ, ଲୋକମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳନ୍ତି?
ତଦ୍ଵ୍ରତଂ କେନ ଵିଧିନା କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ଯଥା ଵଦ । ସୁପ୍ରସନ୍ନେନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଦଯାଂ କୃତ୍ଵା ଦଯାନିଧେ
ସେଇ ବ୍ରତ କେଉଁ ପ୍ରକାରରେ କରିବା ଉଚିତ୍? ଦୟାର ସାଗର, ଦୟା କରି ଆମକୁ ମଧୁର ଭାବରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ।
ଶ୍ରୀମୁଦ୍ଗଲ ଉଵାଚ- ଦୂତାନାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ତଦା । ସର୍ଵଂ ଵଦାମି ଭୋ ଦୂତା ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
ଶ୍ରୀମୁଦ୍ଗଳ କହିଲେ: ଦୂତମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ମଧୁର କଥାରେ କହିଲେ: 'ହେ ଦୂତମାନେ, ମୁଁ ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ସେ ସବୁ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଉଛି।'
ଯମ ଉଵାଚ- ମାର୍ଗଶୀର୍ଷାଦି ମାସେ ତୁ ଯା ଇମାଃ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଜାଃ । ତାସୁ ପୂର୍ଵାସୁ ଵିଧିଵଦ୍ଦୂତା ଵୈତରଣୀଵ୍ରତମ୍
ଯମ କହିଲେ: 'ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଓ ତା'ପରେ ଯେଉଁ ମାସଗୁଡ଼ିକ ଆସେ, ସେମାନଙ୍କର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ପୂର୍ବ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ବୈତରଣୀ ବ୍ରତ ନିୟମ ମାନି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍, ହେ ଦୂତମାନେ।'
ପ୍ରତିମାସଂ ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଷଂ ଭଵେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯାଂ ତୁ କୃତ୍ଵା ତୁ ଭୋ ଦୂତା ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏହି ବ୍ରତ ପ୍ରତିମାସ ଏବଂ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା କରିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଉପଵାସସ୍ଯ ନିଯମଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁ ତୁଷ୍ଟିଦଃ । ଅଦ୍ଯ ମେ ଦେଵଦେଵେଶ ଉପଵାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଉପବାସର ନିୟମ ମାନିବା ଦରକାର, ଯାହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। 'ଆଜି ମୋର ଉପବାସ ହେବ, ହେ ଦେବଦେବଙ୍କ ଠାକୁର।'
ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପୂଜ୍ଯ ଗୋଵିଂଦଂ ଭକ୍ତିଭାଵସମନ୍ଵିତମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେଂଦ୍ରିଯସ୍ଯ ଵୈକଲ୍ଯାଦ୍ଭୋଜନଂ ଯଚ୍ଚ ମୈଥୁନମ୍
ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଭକ୍ତିଭାବ ସହିତ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଯଦି ଭୋଜନ କିମ୍ବା ମିଥୁନ ହୋଇଯାଏ—
ତତ୍ସର୍ଵଂ କ୍ଷମ ମେ ଦେଵ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି । ଏଵଂ ଵୈ ନିଯମଂ କୃତ୍ଵା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୀର୍ଥମାଵ୍ରଜେତ୍
ହେ ଦେବ, ସେ ସବୁ ଦୋଷକୁ ମୋ ଉପରେ କୃପା କରି ଖ୍ଷମା କର। ଏଭଳି ନିୟମ ମାନି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍।
ମୃଦ୍ଗୋମଯ ତିଲାନ୍ନୀତ୍ଵା ଗଂତଵ୍ଯଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଵ୍ରତସଂପୂର୍ଣହେତଵେ
ମାଟି, ଗୋବର ଓ ତିଳ ନେଇ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯିବା ଦରକାର। ସେଠାରେ ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେତି ମଂତ୍ରେଣ ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷତଃ । ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ
‘ଅଶ୍ୱକ୍ରାନ୍ତ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍: 'ଅଶ୍ୱ ଚକ୍ର, ରଥ ଚକ୍ର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଦ୍ୱାରା ଛୁଆଯାଇଥିବା ମାଟି, ହେ ବସୁଧାରା—'
ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । ତଯା ହତେନ ପାପେନ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ହେ ମାଟି, ମୋର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କର। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପାପ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
କାଶ୍ଯାଂ ଚୈଵ ତୁ ସଂଭୂତାସ୍ତିଲା ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁରୂପିଣଃ । ତିଲସ୍ନାନେନ ଗୋଵିଂଦଃ ସର୍ଵଂ ପାପଂ ଵ୍ଯପୋହତି
କାଶୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ତିଳ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ। ଏହି ତିଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କଲେ ଗୋବିନ୍ଦ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୁଦେହୋଦ୍ଭଵା ଦେଵି ମହାପାପାପହାରିଣୀ । ସର୍ଵଂ ପାପଂ ହର ତ୍ଵଂ ଵୈ ସର୍ଵେଷାଂ ହି ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ
ହେ ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ବଡ଼ ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାପ ଦୂର କର। ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ତୁଲସୀପତ୍ରକଂ ଧୃତ୍ଵା ନାମୋଚ୍ଚାରଣପୂର୍ଵକମ୍ । ସ୍ନାନଂ ସୁକୃତିଭିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଧରି ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ନୀତିମାନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଶିଖାଇଛନ୍ତି, ସେପରି ନିୟମ ମାନି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ସମୁତ୍ତୀର୍ଯ ପରିଧାଯ ସୁଵାସସୀ । ତର୍ପଯିତ୍ଵା ପିତୄନ୍ଦେଵାଂସ୍ତତୋ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତୁ ପୂଜନମ୍
ଏପରି ସ୍ନାନ କରି, ଦେହ ଶୁଖାଇ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଚାଵ୍ରଣଂ କୁଂଭଂ ପଂଚପଲ୍ଲଵସଂଯୁତମ୍ । ପଂଚରତ୍ନସମୋପେତଂ ଦିଵ୍ଯସ୍ରଗ୍ଗଂଧଵାସିତମ୍
ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଶାଖା ଲଗାଇଥିବା, ପଞ୍ଚ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିବା, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଲଗାଇଥିବା ଏକ ଦୋଷରହିତ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ଜଲପୂର୍ଣଂ ସଦ୍ରଵ୍ଯଂଚ ତାମ୍ରପାତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । ତତ୍ରସ୍ଥଂ ଶ୍ରୀଧରଂ ଦେଵଂ ଦେଵଦେଵଂ ତପୋନିଧିମ୍
ସେଇ କୁମ୍ଭକୁ ଜଳ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂରି, ତାମ୍ର ପାତ୍ର ସହିତ ସଜାଇ, ସେଠାରେ ଶ୍ରୀଧର, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ଵୀଙ୍କୁ ବସାଇବା ଉଚିତ।
ପୂର୍ଣେନ ଵିଧିନା ରାଜନ୍କୁର୍ଯାତ୍ପୂଜାଂ ଗରୀଯସୀମ୍ । ମୃଦ୍ଗୋମଯାଦିରଚିତଂ ମଂଡଲଂ କାରଯେଚ୍ଛୁଭମ୍
ହେ ରାଜା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୀତି ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତମ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମାଟି, ଗୋମୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଏକ ଶୁଭ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର।
ତଂଡୁଲୈଃ ଶୁକ୍ଲଧୌତୈଶ୍ଚ ଅଶ୍ମପିଷ୍ଟୈଶ୍ଚ କାରଯେତ୍ । ଧର୍ମରାଜଃ ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ହସ୍ତାଦ୍ଯଵ ଯଵାନ୍ଵିତଃ
ଶୁଧ୍ଧ ଧୋଇଥିବା ଚାଉଳ ଓ ପାଥରେ ପିସା ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ଏହା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଆକୃତି ତିଆରି କରି, ହାତ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଯବ ରଖିବା ଦରକାର।
ନଦୀଂ ଵୈତରଣୀଂ ତାମ୍ରାଂ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତଦଗ୍ରତଃ । ପୂଜଯେଚ୍ଚ ପୃଥକ୍ସମ୍ଯକ୍ସମାଵାହନପୂର୍ଵକମ୍
ସେଇ ଆଗରେ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଭୈତରଣୀ ନଦୀକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଭଲ ଭାବେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଅଲଗା ଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଆଵାହଯାମି ଦେଵେଶଂ ଯମଂ ଵୈ ଵିଶ୍ଵରୂପିଣମ୍ । ଇହାଭ୍ଯେହି ମହାଭାଗ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ କୁରୁ କେଶଵ
ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରୀ ଯମଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛି। ହେ କେଶବ, ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସ, ଏଠାରେ ତୁମର ସନ୍ନିଧି କର।
ଇଦଂ ପାଦ୍ଯଂ ଶ୍ରିଯଃ କାଂତ ସୋପଵିଷ୍ଟଂ ହରେ ପ୍ରଭୋ । ଵିଶ୍ଵୋଦ୍ଯାନରତୋ ନିତ୍ଯଂ କୃପାଂ କୁରୁ ମମୋପରି
ହେ ଶ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଏହି ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳ ତୁମ ପାଇଁ ଅର୍ପିତ। ହେ ହରି, ଜଗତର ଉଦ୍ୟାନରେ ସଦା ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ପ୍ରଭୁ, ମୋ ଉପରେ କୃପା କର।
ଭୂତିଦାଯ ନମଃ ପାଦାଵଶୋକାଯ ଚ ଜାନୁନୀ । ଉରୂ ନମଃ ଶିଵାଯେତି ଵିଶ୍ଵମୂର୍ତେ ନମଃ କଟିମ୍
ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ପାଦକୁ ନମସ୍କାର, ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ଗୁଡ଼ିକୁ ନମସ୍କାର, ଶିବଙ୍କ ଉରୁକୁ ନମସ୍କାର, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରୀ କଟିକୁ ନମସ୍କାର।
କଂଦର୍ପାଯ ନମୋ ମେଢ୍ରମାଦିତ୍ଯାଯ ଫଲଂ ତଥା । ଦାମୋଦରାଯ ଜଠରଂ ଵାସୁଦେଵାଯ ଵୈ ସ୍ତନୌ
କାମଦେବଙ୍କୁ ମେଢ଼୍ରକୁ ନମସ୍କାର, ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଫଳକୁ ନମସ୍କାର, ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ଜଠରକୁ ନମସ୍କାର, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତନକୁ ନମସ୍କାର।