ଅଶ୍ଵମେଧସମଂ ପ୍ରାହୁର୍ଵସଂତସମଯେ ସ୍ଥିତମ୍। ଗ୍ରୀଷ୍ମେପି ଯତ୍ସ୍ଥିତଂ ତୋଯଂ ରାଜସୂଯାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ବସନ୍ତକାଳରେ ଥିବା ପାଣି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ମନାଯାଏ; ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଥିବା ପାଣି ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ।
ଏତାନ୍ମହାରାଜ ଵିଶେଷଧର୍ମାନ୍କରୋତି ଚୋର୍ଵ୍ଯାମତିଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିଃ। ସ ଯାତି ବ୍ରହ୍ମାଲଯମେଵ ଶୁଦ୍ଧଃ କଲ୍ପାନନେକାନ୍ଦିଵି ମୋଦତେ ଚ
ହେ ମହାରାଜ, ଯେଉଁଠି ମନ ଶୁଦ୍ଧ ରଖି ଏହି ବିଶେଷ କର୍ମଗୁଡିକୁ କରେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ଓ ଅନେକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
ଅନେକଲୋକାନ୍ଵିଚରନ୍ସ୍ଵରାଦୀନ୍ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପରାର୍ଧଦ୍ଵଯମଙ୍ଗନାଭିଃ। ସହୈଵ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦଂ ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତଦ୍ଯୋଗବଲେନ ଭୂଯଃ
ଅନେକ ଲୋକରେ ଘୁରି, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକର ଭୋଗ କରି, ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବୀମାନେ ସହିତ ରହି, ପରେ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ପାଦପାନାଂ ଵିଧିଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଯଥାଵଦ୍ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵଦ। ଵିଧିନା ଯେନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପାଦପାରୋପଣଂ ବୁଧୈଃ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗଛ ଲଗାଇବାର ବିଧିଟି ଯଥାଯଥ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ, ଯେଉଁ ବିଧିରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଗଛ ରୋପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯେ ଚ ଲୋକାଃ ସ୍ମୃତା ଯେଷାଂ ତାନିଦାନୀଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ। ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ପାଦପାନାଂ ଵିଧିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତଥୈଵୋଦ୍ଯାନଭୂମିଷୁ
ଏବଂ ଏହା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଲୋକ ଉଲ୍ଲିଖିତ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଏବେ ମୋତେ କହ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ମୁଁ ଗଛ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଭୂମିର ବିଧି କହିବି।
ତଟାକଵିଧିଵତ୍ସର୍ଵଂ ସମାପ୍ଯ ଜଗତୀଶ୍ଵର। ଋତ୍ଵିଙ୍ମଂଡପସଂଭାରମାଚାର୍ଯଂ ଚାପି ତଦ୍ଵିଧଂ
ହେ ଜଗତ୍ନାଥ, ତଟାଗ ବିଧି ପରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଋତ୍ବିଜ, ମଣ୍ଡପ ଓ ଏହି ପ୍ରକାର ଆଚାର୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜଯେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଧେମଵସ୍ତ୍ରାନୁଲେପନୈଃ। ସର୍ଵୌଷଧ୍ଯୁଦକୈଃ ସିକ୍ତାନ୍ଦଧ୍ଯକ୍ଷତଵିଭୂଷିତାନ୍
ସେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଏହିପରି ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ, ସୁନା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଔଷଧ ମିଶିତ ପାଣି ଛିଟିଇ, ଦହି, ଅଖଣ୍ଡ ଧାନ୍ୟ ଓ ଗହଣା ଦ୍ୱାରା ସଜାଇ।
ଵୃକ୍ଷାନ୍ମାଲ୍ଯୈରଲଂକୃତ୍ଯ ଵାସୋଭିରଭିଵେଷ୍ଟଯେତ୍। ସୂଚ୍ଯା ସୌଵର୍ଣଯା କାର୍ଯଂ ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ଣଵେଧନଂ
ଗଛମାନଙ୍କୁ ମାଳା ଦେଇ ଶୃଙ୍ଗାର କରିବା ଓ ବସ୍ତ୍ର ରେ ମୁଡ଼ିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତଙ୍କ କାନ ଛିଦ୍ର କାମ ସୁନା ଶୁଇଁରେ କରାଯିବ।
ଅଂଜନଂ ଚାପି ଦାତଵ୍ଯଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଧେମଶଲାକଯା। ଫଲାନି ସପ୍ତ ଚାଷ୍ଟୌ ଵା କାଲଧୌତାନି କାରଯେତ୍
ଏହିପରି, ସୁନା ଛଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଅଞ୍ଜନ ଦେବା ଉଚିତ; ସାତ କିମ୍ବା ଆଠଟି ଫଳ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସଫା କରି, ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ସର୍ଵଵୃକ୍ଷାଣାଂ ଵେଦ୍ଯାଂତାନ୍ଯଧିଵାସଯେତ୍। ଧୂପୋତ୍ର ଗୁଗ୍ଗୁଲୁଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତାମ୍ରପାତ୍ରେଷ୍ଵଧିଷ୍ଠିତାନ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ ପାଖରେ ବେଦୀ ଉପରେ ନିବେଦନ ରଖିବା ଉଚିତ; ଧୂପ ମଧ୍ୟରୁ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହା କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ସପ୍ତଧାନ୍ଯସ୍ଥିତାନ୍କୃତ୍ଵା ଵସ୍ତ୍ରଗଂଧାନୁଲେପନୈଃ। କୁଂଭାନ୍ସର୍ଵେଷୁ ଵୃକ୍ଷେଷୁ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵାଵନୀଶ୍ଵର
ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ, ସୁଗନ୍ଧିତ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ, ଏହାକୁ କୁମ୍ଭରେ ରଖି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ ତଳେ ରଖିବା ଉଚିତ, ହେ ଭୂମିପତି।
ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିନାଂତେ ଚ କୃତ୍ଵା ବଲିନିଵେଦନମ୍। ଯଥାଵଲ୍ଲୋକପାଲାନାମିଂଦ୍ରାଦୀନାଂ ଵିଧାନତଃ
ପୂଜା କରି, ଦିନ ଶେଷରେ ବଳି ନିବେଦନ କରି, ଲୋକପାଳମାନେ ଯେପରିକି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଵନସ୍ପତେରଧିଵାସ ଏଵଂ କାର୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ। ତତଃ ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରାନ୍ସୌଵର୍ଣକୃତମେଖଲାନ୍
ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗଛମାନଙ୍କର ଅଧିବାସ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଓ ସୁନାର ମେଖଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୋକମାନେ—
ସକାଂସ୍ଯଦୋହାଂ ସୌଵର୍ଣଶୃଂଗାଭ୍ଯାମତିଶାଲିନୀଂ। ପଯସ୍ଵିନୀଂ ଵୃକ୍ଷମଧ୍ଯାଦୁତ୍ସୃଜେଦ୍ଗାମୁଦଙ୍ମୁଖୀମ୍
କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ର ଓ ସୁନାର ସିଂଗ ଥିବା, ଦୁଧରେ ପ୍ରଚୁର ଓ ଉତ୍ତମ ଗାଈକୁ, ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ତତୋଭିଷେକମଂତ୍ରେଣ ଵାଦ୍ଯମଂଗଲଗୀତକୈଃ। ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମମଂତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵାରୁଣୈରଭିତସ୍ତଦା
ତାପରେ, ଅଭିଷେକ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସଙ୍ଗୀତ, ମଙ୍ଗଳ ଗୀତ, ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ବାରୁଣ ମନ୍ତ୍ର ଚାରିପାଖରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତୈରେଵ କୁଂଭୈଃ ସ୍ନପନଂ କୁର୍ଯୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଂଗଵାଃ। ସ୍ନାତଃ ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରୋ ଯଜମାନୋଭିପୂଜଯେତ୍
ସେଇ କୁମ୍ଭମାନେ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ନାନ କରାଇବେ; ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ନାନ କରି ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ପୂଜା କରିବେ।
ଗୋଭିର୍ଵିଭଵତଃ ସର୍ଵାନୃତ୍ଵିଜଃ ସସମାହିତାନ୍। ହେମସୂତ୍ରୈଃ ସକଟକୈରଂଗୁଲୀଯୈଃ ପଵିତ୍ରକୈଃ
ସମସ୍ତ ଋତ୍ୱିଜମାନେ, ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ବସିଥିବା, ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଗାଈ, ସୁନା ତାର, କଙ୍ଗନ, ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ପବିତ୍ର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵାସୋଭିଃ ଶଯନୀଯୈଶ୍ଚ ତଥୋପସ୍କରପାଦୁକୈଃ। କ୍ଷୀରାଭିଷେଚନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯାଵଦ୍ଦିନଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ବସ୍ତ୍ର, ଶୋଇବା ଜିନିଷ, ଉପକରଣ ଓ ପାଦୁକା ଦେଇ, ଚାରି ଦିନ ଧରି କ୍ଷୀର ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ।
ହୋମଶ୍ଚ ସର୍ପିଷା କାର୍ଯୋ ଯଵୈଃ କୃଷ୍ଣତିଲୈରପି। ପଲାଶସମିଧଃ ଶସ୍ତାଶ୍ଚତୁର୍ଥେଽହ୍ନି ତଥୋତ୍ସଵଃ
ଘିଅ, ଯବ ଓ କଳା ତିଳ ଦେଇ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ; ପଳାଶ କାଠି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଉତ୍ସବ ହେବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣା ଚ ପୁନସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଦେଯା ତତ୍ରାପି ଶକ୍ତିତଃ। ଯଦ୍ଯଦିଷ୍ଟତମଂ କିଚିତ୍ତତ୍ତଦ୍ଦଦ୍ଯାଦମତ୍ସରୀ
ପୂର୍ବବତ୍ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ; ଯାହା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ତାହା ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଦେବା ଉଚିତ।
ଆଚାର୍ଯେ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଣିପତ୍ଯ କ୍ଷମାପଯେତ୍। ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାଦ୍ଵୃକ୍ଷୋତ୍ସଵଂ ବୁଧଃ
ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦୁଇଗୁଣା ଦେଇ, ପାଦ ଶିରେ ଲାଗି କ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହିପରି ଭାବେ ଗଛ ଉତ୍ସବ କରନ୍ତି—
ସର୍ଵାନ୍କାମାନଵାପ୍ନୋତି ପଦଂ ଚାନନ୍ତମଶ୍ନୁତେ। ଯଶ୍ଚୈଵମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵୃକ୍ଷଂ ସଂସ୍ଥାପଯେଦ୍ବୁଧଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଓ ଅନନ୍ତ ପଦ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏବଂ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଗଛ ରୋପଣ କରନ୍ତି—
ସୋପି ସ୍ଵର୍ଗେ ଵସେଦ୍ରାଜନ୍ଯାଵଦିଂଦ୍ରାଯୁତତ୍ରଯମ୍। ଭୂତାନ୍ଭଵ୍ଯାଂଶ୍ଚ ମନୁଜାଂସ୍ତାରଯେଦ୍ରୋମସଂମିତାନ୍
ସେ ମଧ୍ୟ ତିରିସ ହଜାର ଇନ୍ଦ୍ର ଯେତେ ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହନ୍ତି, ସେତେ ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦେହର ଲୋମ ସଂଖ୍ୟା ପରିମାଣର ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ମଣିଷମାନେ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି।
ପରମାଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୋତି ପୁନରାଵୃତ୍ତିଦୁର୍ଲଭାମ୍। ଯ ଇଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରାଵଯେଦ୍ଵାପି ମାନଵଃ
ସେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହା ପୁନଃ ପାଇବା ଦୁର୍ଲଭ; ଯେଉଁ ମଣିଷ ଏହାକୁ ସଦା ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣାନ୍ତି।
ସୋପି ସଂପୂଜ୍ଯତେ ଦେଵୈର୍ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ମହୀଯତେ। ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଚ ପୁତ୍ରିତ୍ଵଂ ପାଦପା ଏଵ କୁର୍ଵତେ
ସେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଯେଉଁଠାରେ ପୁଅ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି।
ତୀର୍ଥେଷୁ ପିଂଡଦାନାଦୀନ୍ରୋପକାଣାଂ ଦଦଂତି ତେ। ଯତ୍ନେନାପି ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ଅଶ୍ଵତ୍ଥାରୋପଣଂ କୁରୁ
ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀରେ ଏହି ଗଛମାନେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିଯୋଗୁଁ, ରାଜା, ଚେଷ୍ଟା କରି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ ଲଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ସ ତେ ପୁତ୍ରସହସ୍ରସ୍ଯ କୃତ୍ଯମେକଃ କରିଷ୍ଯତି। ଧନୀ ଚାଶ୍ଵତ୍ଥଵୃକ୍ଷେଣ ଅଶୋକଃ ଶୋକନାଶନଃ
ଏକ ଗଛ ତୁମ ପାଇଁ ହଜାର ପୁଅର କାମ କରିପାରିବ। ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଧନ ଦେଇଥାଏ, ଅଶୋକ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ।
ପ୍ଲକ୍ଷୋ ଯଜ୍ଞପ୍ରଦଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କ୍ଷୀରୀ ଚାଯୁଃପ୍ରଦଃ ସ୍ମୃତଃ। ଜଂବୁକୀ କନ୍ଯକାଦାତ୍ରୀ ଭାର୍ଯାଦା ଦାଡିମୀ ତଥା
ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, କ୍ଷୀରୀ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ। ଜାମୁ ଗଛ କନ୍ୟା ଦେଇଥାଏ, ଦାଡିମି ଗଛ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦେଇଥାଏ।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥୋ ରୋଗନାଶାଯ ପଲାଶୋ ବ୍ରହ୍ମଦସ୍ତଥା। ପ୍ରେତତ୍ଵଂ ଜାଯତେ ପୁଂସୋ ରୋପଯେଦ୍ଯୋ ଵିଭୀତକମ୍
ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ରୋଗ ଦୂର କରିଥାଏ, ପଳାଶ ଗଛ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ବିଭୀତକ ଲଗାଯାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରେତ ଅବସ୍ଥା ମିଳେ।
ଅଂକୋଲେ କୁଲଵୃଦ୍ଧିସ୍ତୁ ଖାଦିରେଣାପ୍ଯରୋଗିତା। ନିଂବପ୍ରରୋହକାଣାଂ ତୁ ନିତ୍ଯଂ ତୁଷ୍ଯେଦ୍ଦିଵାକରଃ
ଅଙ୍କୋଳ ଗଛ କୁଳ ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଖାଦିର ଗଛ ନିରୋଗ କରେ। ନିମ୍ବ ଚାରା ଲଗାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିତ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି।