ଉତ୍ତରାଭିମୁଖାଂ ନ୍ଯୁବ୍ଜାଂ ଜଲମଧ୍ଯେ ତୁ କାରଯେତ୍। ଆଥର୍ଵଣେନ ସୁସ୍ନାତାଂ ପୁନର୍ମାଯାଂ ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ବାତିକୁ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ଭାବେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ରଖିବା ଦରକାର, ଆଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ, ପୁନି ମାୟା ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଆପୋହିଷ୍ଠେତି ମଂତ୍ରେଣ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵାଗତ୍ଯ ଚ ମଂଡପଂ। ପୂଜଯିତ୍ଵା ସଦସ୍ଯାନ୍ଵୈ ବଲିଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ସମଂତତଃ
‘ଆପୋହିଷ୍ଠ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବାତିକୁ ରଖି ମଣ୍ଡପକୁ ଫେରି, ସଭ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ।
ପୁନର୍ଦିନାନି ହୋତଵ୍ଯଂ ଚତ୍ଵାରି ରାଜସତ୍ତମ। ଚତୁର୍ଥୀକର୍ମ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଦେଯଂ ତତ୍ରାପି ଶକ୍ତିତଃ1.27.
ହେ ରାଜା, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଚାରିଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିବା ଦରକାର; ଚତୁର୍ଥ ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସେଠାରେ ଯେତେ ସମ୍ଭବ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
କୃତ୍ଵା ତୁ ଯଜ୍ଞପାତ୍ରାଣି ଯଜ୍ଞୋପକରଣାନି ଚ। ଋତ୍ଵିଗ୍ଭ୍ଯସ୍ତୁ ସମଂ ଦଦ୍ଯାନ୍ମଂଡପଂ ଵିଭଜେତ୍ପୁନଃ
ଯଜ୍ଞର ବାତି ଓ ଉପକରଣ ତିଆରି କରି, ସେଗୁଡିକୁ ଋତ୍ବିଜମାନେଙ୍କୁ ସମଭାଗରେ ଦେଇ, ପୁନି ମଣ୍ଡପକୁ ବାଣ୍ଟିବା ଉଚିତ।
ହେମପାତ୍ରୀଂ ଚ ଶଯ୍ଯାଂ ଚ ଵିପ୍ରାଯ ଚ ନିଵେଦଯେତ୍। ତତଃ ସହସ୍ରଂ ଵିପ୍ରାଣାମଥଵାଽଷ୍ଟଶତଂ ତଥା
ସୁନାର ବାତି ଓ ଶଯ୍ୟା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ; ତାପରେ ହଜାରଟି ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିମ୍ବା ଆଠଶେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ
ଭୋଜନୀଯଂ ଯଥାଶକ୍ତି ପଂଚାଶଦ୍ଵାଥ ଵିଂଶତିଃ। ଏଵମେଷ ପୁରାଣେଷୁ ତଟାକଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ
ଯେତେ ସମ୍ଭବ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ, ପଚାଶ କିମ୍ବା କିଶିଏ ବିଶି; ଏହିପରି ତଟାଗର ବିଧି ପୁରାଣରେ କହାଯାଇଛି।
କୂପଵାପୀଷୁ ସର୍ଵାସୁ ତଥା ପୁଷ୍କରିଣୀଷୁ ଚ। ଏଷ ଏଵ ଵିଧିର୍ଦୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସୁ ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ଏକାଇ ବିଧି କୂଆ, ଭଣ୍ଡାର, ଓ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ।
ମଂତ୍ରତସ୍ତୁ ଵିଶେଷଃ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରାସାଦୋଦ୍ଯାନଭୂମିଷୁ। ଅଯଂ ତ୍ଵଶକ୍ତାଵର୍ଧେନ ଵିଧିର୍ଦୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
ମନ୍ଦିର ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଭୂମି ପାଇଁ ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି; ଏହି ବିଧି ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ସ୍ଵଲ୍ପେଷ୍ଵେକାଗ୍ନିଵତ୍କାର୍ଯୋ ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଵିଵର୍ଜିତୈଃ। ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲେ ସ୍ଥିତଂ ତୋଯମଗ୍ନିଷ୍ଟୋମସମଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଛୋଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ନି ଯଜ୍ଞ ପରି କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁମାନେ ମନରେ କଞ୍ଚସାଳି ନୁହଁନ୍ତି; ବର୍ଷାକାଳରେ ଥିବା ପାଣିକୁ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ମନାଯାଏ।
ଶରତ୍କାଲସ୍ଥିତଂ ଯତ୍ସ୍ଯାତ୍ତଦୁକ୍ତଫଲଦାଯକମ୍। ଵାଜପେଯାତିରାତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ହେମଂତେ ଶିଶିରେ ସ୍ଥିତମ୍
ଶରତ୍କାଳରେ ଥିବା ପାଣି ଉଲ୍ଲିଖିତ ଫଳ ଦେଉଛି; ହେମନ୍ତ ଓ ଶୀତକାଳରେ ବାଜପେୟ ଓ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞ ସହିତ,
ଅଶ୍ଵମେଧସମଂ ପ୍ରାହୁର୍ଵସଂତସମଯେ ସ୍ଥିତମ୍। ଗ୍ରୀଷ୍ମେପି ଯତ୍ସ୍ଥିତଂ ତୋଯଂ ରାଜସୂଯାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ବସନ୍ତକାଳରେ ଥିବା ପାଣି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ମନାଯାଏ; ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଥିବା ପାଣି ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ।
ଏତାନ୍ମହାରାଜ ଵିଶେଷଧର୍ମାନ୍କରୋତି ଚୋର୍ଵ୍ଯାମତିଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିଃ। ସ ଯାତି ବ୍ରହ୍ମାଲଯମେଵ ଶୁଦ୍ଧଃ କଲ୍ପାନନେକାନ୍ଦିଵି ମୋଦତେ ଚ
ହେ ମହାରାଜ, ଯେଉଁଠି ମନ ଶୁଦ୍ଧ ରଖି ଏହି ବିଶେଷ କର୍ମଗୁଡିକୁ କରେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ଓ ଅନେକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
ଅନେକଲୋକାନ୍ଵିଚରନ୍ସ୍ଵରାଦୀନ୍ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପରାର୍ଧଦ୍ଵଯମଙ୍ଗନାଭିଃ। ସହୈଵ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦଂ ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତଦ୍ଯୋଗବଲେନ ଭୂଯଃ
ଅନେକ ଲୋକରେ ଘୁରି, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକର ଭୋଗ କରି, ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବୀମାନେ ସହିତ ରହି, ପରେ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ପାଦପାନାଂ ଵିଧିଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଯଥାଵଦ୍ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵଦ। ଵିଧିନା ଯେନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପାଦପାରୋପଣଂ ବୁଧୈଃ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗଛ ଲଗାଇବାର ବିଧିଟି ଯଥାଯଥ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ, ଯେଉଁ ବିଧିରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଗଛ ରୋପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯେ ଚ ଲୋକାଃ ସ୍ମୃତା ଯେଷାଂ ତାନିଦାନୀଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ। ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ପାଦପାନାଂ ଵିଧିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତଥୈଵୋଦ୍ଯାନଭୂମିଷୁ
ଏବଂ ଏହା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଲୋକ ଉଲ୍ଲିଖିତ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଏବେ ମୋତେ କହ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ମୁଁ ଗଛ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଭୂମିର ବିଧି କହିବି।
ତଟାକଵିଧିଵତ୍ସର୍ଵଂ ସମାପ୍ଯ ଜଗତୀଶ୍ଵର। ଋତ୍ଵିଙ୍ମଂଡପସଂଭାରମାଚାର୍ଯଂ ଚାପି ତଦ୍ଵିଧଂ
ହେ ଜଗତ୍ନାଥ, ତଟାଗ ବିଧି ପରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଋତ୍ବିଜ, ମଣ୍ଡପ ଓ ଏହି ପ୍ରକାର ଆଚାର୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜଯେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଧେମଵସ୍ତ୍ରାନୁଲେପନୈଃ। ସର୍ଵୌଷଧ୍ଯୁଦକୈଃ ସିକ୍ତାନ୍ଦଧ୍ଯକ୍ଷତଵିଭୂଷିତାନ୍
ସେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଏହିପରି ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ, ସୁନା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଔଷଧ ମିଶିତ ପାଣି ଛିଟିଇ, ଦହି, ଅଖଣ୍ଡ ଧାନ୍ୟ ଓ ଗହଣା ଦ୍ୱାରା ସଜାଇ।
ଵୃକ୍ଷାନ୍ମାଲ୍ଯୈରଲଂକୃତ୍ଯ ଵାସୋଭିରଭିଵେଷ୍ଟଯେତ୍। ସୂଚ୍ଯା ସୌଵର୍ଣଯା କାର୍ଯଂ ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ଣଵେଧନଂ
ଗଛମାନଙ୍କୁ ମାଳା ଦେଇ ଶୃଙ୍ଗାର କରିବା ଓ ବସ୍ତ୍ର ରେ ମୁଡ଼ିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତଙ୍କ କାନ ଛିଦ୍ର କାମ ସୁନା ଶୁଇଁରେ କରାଯିବ।
ଅଂଜନଂ ଚାପି ଦାତଵ୍ଯଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଧେମଶଲାକଯା। ଫଲାନି ସପ୍ତ ଚାଷ୍ଟୌ ଵା କାଲଧୌତାନି କାରଯେତ୍
ଏହିପରି, ସୁନା ଛଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଅଞ୍ଜନ ଦେବା ଉଚିତ; ସାତ କିମ୍ବା ଆଠଟି ଫଳ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସଫା କରି, ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ସର୍ଵଵୃକ୍ଷାଣାଂ ଵେଦ୍ଯାଂତାନ୍ଯଧିଵାସଯେତ୍। ଧୂପୋତ୍ର ଗୁଗ୍ଗୁଲୁଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତାମ୍ରପାତ୍ରେଷ୍ଵଧିଷ୍ଠିତାନ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ ପାଖରେ ବେଦୀ ଉପରେ ନିବେଦନ ରଖିବା ଉଚିତ; ଧୂପ ମଧ୍ୟରୁ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହା କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ସପ୍ତଧାନ୍ଯସ୍ଥିତାନ୍କୃତ୍ଵା ଵସ୍ତ୍ରଗଂଧାନୁଲେପନୈଃ। କୁଂଭାନ୍ସର୍ଵେଷୁ ଵୃକ୍ଷେଷୁ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵାଵନୀଶ୍ଵର
ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ, ସୁଗନ୍ଧିତ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ, ଏହାକୁ କୁମ୍ଭରେ ରଖି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ ତଳେ ରଖିବା ଉଚିତ, ହେ ଭୂମିପତି।
ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦିନାଂତେ ଚ କୃତ୍ଵା ବଲିନିଵେଦନମ୍। ଯଥାଵଲ୍ଲୋକପାଲାନାମିଂଦ୍ରାଦୀନାଂ ଵିଧାନତଃ
ପୂଜା କରି, ଦିନ ଶେଷରେ ବଳି ନିବେଦନ କରି, ଲୋକପାଳମାନେ ଯେପରିକି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଵନସ୍ପତେରଧିଵାସ ଏଵଂ କାର୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ। ତତଃ ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରାନ୍ସୌଵର୍ଣକୃତମେଖଲାନ୍
ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗଛମାନଙ୍କର ଅଧିବାସ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଓ ସୁନାର ମେଖଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୋକମାନେ—
ସକାଂସ୍ଯଦୋହାଂ ସୌଵର୍ଣଶୃଂଗାଭ୍ଯାମତିଶାଲିନୀଂ। ପଯସ୍ଵିନୀଂ ଵୃକ୍ଷମଧ୍ଯାଦୁତ୍ସୃଜେଦ୍ଗାମୁଦଙ୍ମୁଖୀମ୍
କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ର ଓ ସୁନାର ସିଂଗ ଥିବା, ଦୁଧରେ ପ୍ରଚୁର ଓ ଉତ୍ତମ ଗାଈକୁ, ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ତତୋଭିଷେକମଂତ୍ରେଣ ଵାଦ୍ଯମଂଗଲଗୀତକୈଃ। ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମମଂତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵାରୁଣୈରଭିତସ୍ତଦା
ତାପରେ, ଅଭିଷେକ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସଙ୍ଗୀତ, ମଙ୍ଗଳ ଗୀତ, ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ବାରୁଣ ମନ୍ତ୍ର ଚାରିପାଖରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତୈରେଵ କୁଂଭୈଃ ସ୍ନପନଂ କୁର୍ଯୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଂଗଵାଃ। ସ୍ନାତଃ ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରୋ ଯଜମାନୋଭିପୂଜଯେତ୍
ସେଇ କୁମ୍ଭମାନେ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ନାନ କରାଇବେ; ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ନାନ କରି ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ପୂଜା କରିବେ।
ଗୋଭିର୍ଵିଭଵତଃ ସର୍ଵାନୃତ୍ଵିଜଃ ସସମାହିତାନ୍। ହେମସୂତ୍ରୈଃ ସକଟକୈରଂଗୁଲୀଯୈଃ ପଵିତ୍ରକୈଃ
ସମସ୍ତ ଋତ୍ୱିଜମାନେ, ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ବସିଥିବା, ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଗାଈ, ସୁନା ତାର, କଙ୍ଗନ, ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ପବିତ୍ର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵାସୋଭିଃ ଶଯନୀଯୈଶ୍ଚ ତଥୋପସ୍କରପାଦୁକୈଃ। କ୍ଷୀରାଭିଷେଚନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯାଵଦ୍ଦିନଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ବସ୍ତ୍ର, ଶୋଇବା ଜିନିଷ, ଉପକରଣ ଓ ପାଦୁକା ଦେଇ, ଚାରି ଦିନ ଧରି କ୍ଷୀର ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ।
ହୋମଶ୍ଚ ସର୍ପିଷା କାର୍ଯୋ ଯଵୈଃ କୃଷ୍ଣତିଲୈରପି। ପଲାଶସମିଧଃ ଶସ୍ତାଶ୍ଚତୁର୍ଥେଽହ୍ନି ତଥୋତ୍ସଵଃ
ଘିଅ, ଯବ ଓ କଳା ତିଳ ଦେଇ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ; ପଳାଶ କାଠି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଉତ୍ସବ ହେବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣା ଚ ପୁନସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଦେଯା ତତ୍ରାପି ଶକ୍ତିତଃ। ଯଦ୍ଯଦିଷ୍ଟତମଂ କିଚିତ୍ତତ୍ତଦ୍ଦଦ୍ଯାଦମତ୍ସରୀ
ପୂର୍ବବତ୍ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ; ଯାହା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ତାହା ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଦେବା ଉଚିତ।