କ୍ଷଣାତ୍ସଭାଯାଂ ପଶ୍ଯାମି ଯମଂ ପିଂଗଲଲୋଚନମ୍ । କୃଷ୍ଣମୁଖଂ ମହାରୌଦ୍ରଂ ମୃତ୍ଯୁଵ୍ଯାଧିଶତାନ୍ଵିତମ୍
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଭାଭିତରେ ମୁଁ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦିଆ, ମୁହଁ କଳା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରୋଗର ଶତଶଃ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲେ।
ଵାତପିତ୍ତ ଶ୍ଲେଷ୍ମଦୋଷୈର୍ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିସ୍ତୁ ସେଵିତମ୍ । କାଯଶୋଷଜ୍ଵରାତଂକ ସ୍ଫୋଟିକା ଲୂତକାଦିଭିଃ
ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଦୋଷର ଦୂତମାନେ ଥିଲେ, ଦେହ ଶୁଷ୍କତା, ଜ୍ୱର, ରୋଗ, ଚିରକା, ଚର୍ମ ଫୁଟିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଥିଲା।
ଜ୍ଵାଲାଂଗମର୍ଦଶୀର୍ଷାର୍ତି ଭଗଂଦର ବଲକ୍ଷଯୈଃ । କଂଠମାଲାକ୍ଷିରୋଗୈଶ୍ଚ ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରଜ୍ଵରଵ୍ରଣୈଃ
ଅଙ୍ଗ ଜ୍ୱାଳା, ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଭଗନ୍ଦର, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଗଳାର ଗଠି, ଆଖିର ରୋଗ, ପେଶାବରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱର ଓ ଘାଁ ଥିଲା।
ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିକା ଗଲଗ୍ରାହ ହୃଦ୍ରୋଗୈର୍ଭୂତତସ୍କରୈଃ । ଇତ୍ଥଂ ବହୁଵିଧୈ ରୌଦ୍ରୈର୍ନାନାରୂପୈର୍ଭଯଂକରୈଃ
ମୂର୍ଛା, ଗଳା ଧରିଯିବା, ହୃଦୟ ରୋଗ, ଭୂତ ଓ ଚୋରମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ; ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟଦାୟକ ରୂପରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୂତ ଥିଲେ।
କପାଲଶିରୋହସ୍ତୈଶ୍ଚ ସଂଗ୍ରାମେ ନରକେ ତଥା । ରାକ୍ଷସୈର୍ଦାନଵୈର୍ଘୋରୈରୁପଵିଷ୍ଟୈଃ ପୁରଃ ସ୍ଥିତୈଃ
ଖୋପଡ଼ି, କଟା ମୁଣ୍ଡ ଓ ହାତ ସହିତ, ନରକର ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନେ ସାମ୍ନାରେ ବସିଥିଲେ ଓ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
ଧର୍ମାଧିକାରିଭିଶ୍ଚାତ୍ର ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତାଦି ଲେଖକୈଃ । ଵ୍ଯାଘ୍ର ସିଂହ ଵରାହୈଶ୍ଚ ଶିଖାସର୍ପୈଃ ସୁଦୁର୍ଦ୍ଧରୈଃ
ଧର୍ମର ଅଧିକାରୀ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଲେଖକମାନେ, ବାଘ, ସିଂହ, ବରାହ, ଚୁଲି ଧରିଥିବା ସାପ ଏବଂ ଅତି ଭୟଙ୍କର ସପ୍ରାଣୀମାନେ ଥିଲେ।
ଵୃଶ୍ଚିକୈର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଭିର୍ଭୂତୈଃ କୀଟକୈର୍ମତ୍କୁଣାଦିଭିଃ । ଵୃକ ଚିତ୍ରାଦି ଶୁନକୈଃ କଂକୈର୍ଗୃଧ୍ରୈଶ୍ଚ ଜଂବୁକୈଃ
ବିଛି, ଦାଁତିଆ ଭୂତ, ପୋକା, ଗୋଲାପୋକା, ନେଉଲ, ଅଜଗର, ଅଜଣା କୁକୁର, କଙ୍କ, ଗୃଧ୍ର ଓ ଶିଆଳମାନେ ଥିଲେ।
ତସ୍କରୈର୍ଭୂତଦାରିଦ୍ରୈର୍ମାରିଭିର୍ଡାକିନୀଗ୍ରହୈଃ । ମୁକ୍ତକେଶୈଃ ଶ୍ଵାସକାସୈର୍ଭ୍ରୁକୁଟୀ କୁଟିଲାନନୈଃ
ଚୋର, ଦୁର୍ଦ୍ରୁତି ଭୂତ, ମାର, ଡାକିନୀ, ଖୋଲା କେଶ, ଶ୍ୱାସ ଓ କାଶରୋଗୀ, ଭୃକୁଟି ଭଂଗି, ବାଙ୍କା ମୁହଁ ଥିବା ଦୂତମାନେ ଥିଲେ।
ବୃହତ୍ପ୍ରତାପୈର୍ନୋଭୀତୈଃ ଶାସକୈଃ ପାପକର୍ମଣାମ୍ । ଯମଃ ସଭାଯାଂ ଶୁଶୁଭେ ସେଵ୍ଯମାନଃ ପରିଗ୍ରହୈଃ
ଯମରାଜଙ୍କର ସଭାରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ନିର୍ଭୟ ଦଣ୍ଡଦାତାମାନେ, ଦୁଷ୍କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରୁଥିବା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁଚରମାନେ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ଭୀମାଟଵିକଜୀଵୈଶ୍ଚ ଯଥା ଵ୍ଯାଲାଂଜନୋ ଗିରିଃ । ତତୋ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରାହ ସମଯଃ କିଂକରାନ୍ପ୍ରତି
ଭୟଙ୍କର ଅଟବିର ଜୀବମାନେ ଯେପରି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ପାହାଡ଼କୁ ଘେରି ରହିଥାନ୍ତି, ସେପରି ଭୟାନକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାକୁର ତାଙ୍କର ଦାସମାନେକୁ କହିଲେ।
ନାମଭ୍ରାଂତୈର୍ଭଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସମାନୀତଃ କଥଂ ମୁନିଃ । ଭୀମକସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ଗ୍ରାମେ କୌଂଡିନ୍ଯେ ମୁଦ୍ଗଲାଭିଧଃ
ଭୁଲ ନାମରେ ତୁମେ କିପରି ଭୀମଙ୍କ ପୁଅ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ଗ୍ରାମର କ୍ଷତ୍ରିୟ ମୁନି ମୁଦ୍ଗଳଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଲେ?
କ୍ଷୀଣାଯୁଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସୋଽସ୍ତି ଆନେଯୋ ମୁଚ୍ଯତାମସୌ । ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତତ୍ତେ ଗତାସ୍ତସ୍ମାଦାଯାତାଃ ପୁନରେଵ ତେ
ସେ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯାହାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି; ତାଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ପୁଣି ଫେରିଆସିଲେ।
ଧର୍ମରାଜଂ ପୁନଃ ପ୍ରାହୁଃ ସର୍ଵେ ତେ ଯମକିଂକରାଃ । ତତ୍ରାସ୍ମାଭିର୍ଗତୈର୍ଦେହୀ କ୍ଷୀଣାଯୁର୍ନୋପଲକ୍ଷିତଃ
ସମସ୍ତ ଯମଦୂତମାନେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ: 'ଆମେ ଯେଉଁଠି ଗଲୁ, ସେଠାରେ ଆମେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଜୀବନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲୁ ନାହିଁ।'
ଯମ ଉଵାଚ- କିଂ କାରଣମଦୃଶ୍ଯାସ୍ତେ ପ୍ରାଯେଣ ଭଵତାଂ ନରାଃ । ସୁକୃତା ଦ୍ଵାଦଶୀଯୈସ୍ତୁ ଖ୍ଯାତା ଵୈତରଣୀ ନଦୀ
ଯମ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଏମିତି ଲୋକମାନେକୁ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ କାହିଁକି ଦେଖିପାରୁନାହ? ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।'
ଉଜ୍ଜଯିନ୍ଯାଂ ପ୍ରଯାଗେ ଵା ଯମୁନାଯାଂ ଚ ଯେ ମୃତାଃ । ତିଲହସ୍ତିହିରଣ୍ଯାଦି ଦତ୍ତଂ ଯୈସ୍ତୁ ଗଵାହ୍ନିକମ୍
ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ପ୍ରୟାଗ କିମ୍ବା ଯମୁନା ତୀରେ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ତିଳ, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦିନେ ପ୍ରତି ଗାଈକୁ ଦାନ କରନ୍ତି—
ଦୂତା ଊଚୁଃ - ତଦ୍ଵ୍ରତଂ କୀଦୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ବ୍ରୂହି ସର୍ଵମଶେଷତଃ । କିଂ ତତ୍ର ଦେଵ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରୁଷୈସ୍ତଵତୋଷଦମ୍
ଦୂତମାନେ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ବ୍ରତ କଣ ଭାବର? ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆମକୁ କୁହ, ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ?'
ଯେନ କୃତା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ଵାଦଶୀ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଜା । ଉପଵାସେ ଚ ତେନୈଵ କଥଂ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ କେଉଁ ବ୍ରତ କରି, ଉପବାସ ରହିଲେ, ଲୋକମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳନ୍ତି?
ତଦ୍ଵ୍ରତଂ କେନ ଵିଧିନା କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ଯଥା ଵଦ । ସୁପ୍ରସନ୍ନେନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଦଯାଂ କୃତ୍ଵା ଦଯାନିଧେ
ସେଇ ବ୍ରତ କେଉଁ ପ୍ରକାରରେ କରିବା ଉଚିତ୍? ଦୟାର ସାଗର, ଦୟା କରି ଆମକୁ ମଧୁର ଭାବରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ।
ଶ୍ରୀମୁଦ୍ଗଲ ଉଵାଚ- ଦୂତାନାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ତଦା । ସର୍ଵଂ ଵଦାମି ଭୋ ଦୂତା ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
ଶ୍ରୀମୁଦ୍ଗଳ କହିଲେ: ଦୂତମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ମଧୁର କଥାରେ କହିଲେ: 'ହେ ଦୂତମାନେ, ମୁଁ ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ସେ ସବୁ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଉଛି।'
ଯମ ଉଵାଚ- ମାର୍ଗଶୀର୍ଷାଦି ମାସେ ତୁ ଯା ଇମାଃ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଜାଃ । ତାସୁ ପୂର୍ଵାସୁ ଵିଧିଵଦ୍ଦୂତା ଵୈତରଣୀଵ୍ରତମ୍
ଯମ କହିଲେ: 'ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଓ ତା'ପରେ ଯେଉଁ ମାସଗୁଡ଼ିକ ଆସେ, ସେମାନଙ୍କର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ପୂର୍ବ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ବୈତରଣୀ ବ୍ରତ ନିୟମ ମାନି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍, ହେ ଦୂତମାନେ।'
ପ୍ରତିମାସଂ ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଷଂ ଭଵେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯାଂ ତୁ କୃତ୍ଵା ତୁ ଭୋ ଦୂତା ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏହି ବ୍ରତ ପ୍ରତିମାସ ଏବଂ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା କରିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଉପଵାସସ୍ଯ ନିଯମଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁ ତୁଷ୍ଟିଦଃ । ଅଦ୍ଯ ମେ ଦେଵଦେଵେଶ ଉପଵାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଉପବାସର ନିୟମ ମାନିବା ଦରକାର, ଯାହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। 'ଆଜି ମୋର ଉପବାସ ହେବ, ହେ ଦେବଦେବଙ୍କ ଠାକୁର।'
ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପୂଜ୍ଯ ଗୋଵିଂଦଂ ଭକ୍ତିଭାଵସମନ୍ଵିତମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେଂଦ୍ରିଯସ୍ଯ ଵୈକଲ୍ଯାଦ୍ଭୋଜନଂ ଯଚ୍ଚ ମୈଥୁନମ୍
ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଭକ୍ତିଭାବ ସହିତ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଯଦି ଭୋଜନ କିମ୍ବା ମିଥୁନ ହୋଇଯାଏ—
ତତ୍ସର୍ଵଂ କ୍ଷମ ମେ ଦେଵ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି । ଏଵଂ ଵୈ ନିଯମଂ କୃତ୍ଵା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୀର୍ଥମାଵ୍ରଜେତ୍
ହେ ଦେବ, ସେ ସବୁ ଦୋଷକୁ ମୋ ଉପରେ କୃପା କରି ଖ୍ଷମା କର। ଏଭଳି ନିୟମ ମାନି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍।
ମୃଦ୍ଗୋମଯ ତିଲାନ୍ନୀତ୍ଵା ଗଂତଵ୍ଯଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଵ୍ରତସଂପୂର୍ଣହେତଵେ
ମାଟି, ଗୋବର ଓ ତିଳ ନେଇ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯିବା ଦରକାର। ସେଠାରେ ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେତି ମଂତ୍ରେଣ ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷତଃ । ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ
‘ଅଶ୍ୱକ୍ରାନ୍ତ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍: 'ଅଶ୍ୱ ଚକ୍ର, ରଥ ଚକ୍ର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଦ୍ୱାରା ଛୁଆଯାଇଥିବା ମାଟି, ହେ ବସୁଧାରା—'
ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । ତଯା ହତେନ ପାପେନ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ହେ ମାଟି, ମୋର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କର। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପାପ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
କାଶ୍ଯାଂ ଚୈଵ ତୁ ସଂଭୂତାସ୍ତିଲା ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁରୂପିଣଃ । ତିଲସ୍ନାନେନ ଗୋଵିଂଦଃ ସର୍ଵଂ ପାପଂ ଵ୍ଯପୋହତି
କାଶୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ତିଳ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ। ଏହି ତିଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କଲେ ଗୋବିନ୍ଦ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୁଦେହୋଦ୍ଭଵା ଦେଵି ମହାପାପାପହାରିଣୀ । ସର୍ଵଂ ପାପଂ ହର ତ୍ଵଂ ଵୈ ସର୍ଵେଷାଂ ହି ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ
ହେ ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ବଡ଼ ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାପ ଦୂର କର। ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ତୁଲସୀପତ୍ରକଂ ଧୃତ୍ଵା ନାମୋଚ୍ଚାରଣପୂର୍ଵକମ୍ । ସ୍ନାନଂ ସୁକୃତିଭିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଧରି ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ନୀତିମାନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଶିଖାଇଛନ୍ତି, ସେପରି ନିୟମ ମାନି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।