ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯତ୍ଯସ୍ଯ ଚ ଭେଦଦୃକ୍ ଭଵିତା ସ ତଦା ବ୍ରହ୍ମନ୍କର୍ତା ଚୈଵ ଵୃକୋଦରଃ
ତୁମେ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାବେଳେ, ସେ ତାହାର ଭିନ୍ନତା ବୁଝି କଥା କହିବେ; ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭୀମସେନ ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ଓ କର୍ତ୍ତା ଦୁଇଟି ଭୂମିକା ନିବାହିବେ।
ପ୍ରଵର୍ତକୋଽସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ପାଣ୍ଡୁସୂନୁର୍ମହାବଲଃ ଯସ୍ଯ ତୀକ୍ଷ୍ଣୋ ଵୃକୋ ନାମ ଜଠରେ ହଵ୍ଯଵାହନଃ
ପାଣ୍ଡୁଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଏହି ଧର୍ମର ଆରମ୍ଭକାରୀ ହେବେ, ଯାହାର ପେଟରେ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି 'ବୃକ' ନାମରେ ବସିଥାଏ, ଯାହା ହବ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ।
ସମ୍ଭାଷ୍ଯତେ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ତେନ ଚାସୌ ଵୃକୋଦରଃ ଅତୀଵ ସ୍ଵାଦଶୀଲଶ୍ଚ ନାଗାଯୁତ ବଲୋ ମହାନ୍
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଭୀମସେନ ସହ କଥା କହିବେ; ଭୀମସେନ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତି ଅତି ଆସକ୍ତ, ନାଗ ଯୁତ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ମହାବଳୀ।
ଧାର୍ମିକସ୍ଯାପ୍ଯଶକ୍ତସ୍ଯ ତୀଵ୍ରାଗ୍ନିତ୍ଵାଦୁପୋଷଣେ ଇଦଂ ଵ୍ରତମଶେଷାଣାଂ ଵ୍ରତାନାମଧିକଂ ଯତଃ
ତୀବ୍ର ଉପବାସ କରିବା ଶକ୍ତି ନଥିବା ଧାର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ଭିତରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା।
କଥଯିଷ୍ଯତି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵାସୁଦେଵୋ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଃ ଅଶେଷଯଜ୍ଞଫଲଦମଶେଷାଘଵିନାଶନମ୍
ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ଓ ଜଗତ୍ର ଗୁରୁ ବାସୁଦେବ ଏହାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ — ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ।
ଅଶେଷଦୁଷ୍ଟଶମନମଶେଷସୁରପୂଜିତମ୍ ପଵିତ୍ରାଣାଂ ପଵିତ୍ରଂ ଯନ୍ମଗଲାନାଂ ଚ ମଙ୍ଗଲମ୍ ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚ ଭଵିଷ୍ଯାଣାଂ ପୁରାଣାନାଂ ପୁରାତନମ୍
ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଦୂର କରେ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ପବିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ର, ମଙ୍ଗଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ମଙ୍ଗଳ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ବ୍ରତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ପୁରୁଣା।
ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ ଯଦ୍ଯଷ୍ଟମୀ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ୍ଯୋର୍ଦ୍ଵାଦଶୀଷୁ ଚ ଭାରତ ଅନ୍ଯେଷ୍ଵପି ଦିନର୍କ୍ଷେଷୁ ନଶକ୍ତସ୍ତ୍ଵମୁପୋଷିତୁମ୍
ବାସୁଦେବ କହିଲେ: ଭାରତ, ଯଦି ତୁମେ ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ଦିନରେ ଉପବାସ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ,
ତତସ୍ତ୍ଵଗ୍ର୍ଯାମିମାଂ ଭୀମ ତିଥିଂ ପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍ ଉପୋଷ୍ଯ ଵିଧିନାନେନ ଗଚ୍ଛ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ପଦଂ
ତେବେ, ଭୀମ, ଏହି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ପାପ ନଶ୍ଟ କରିବା ତିଥିକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଉପବାସ କର; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେ।
ମାଘମାସସ୍ଯ ଦଶମୀ ଯଦା ଶୁକ୍ଲା ଭଵେତ୍ତଦା ଘୃତେନାଭ୍ଯଂଜନଂ କୃତ୍ଵା ତିଲୈଃ ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍
ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଦଶମୀ ଯେତେବେଳେ ଆସିଥାଏ, ଘୃତ ଲଗାଇ ଦେହକୁ ମସାଇ, ତିଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ତଥୈଵ ଵିଷ୍ଣୁମଭ୍ଯର୍ଚେନ୍ନମୋ ନାରାଯଣାଯ ଚ କୃଷ୍ଣାଯ ପାଦୌ ସଂପୂଜ୍ଯ ଶିରଃକୃଷ୍ଣାତ୍ମନେତି ଚ
ତିନିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, 'ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' କହି, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପାଦକୁ ପୂଜା କରି, 'ତୁମେ କୃଷ୍ଣ, ଆତ୍ମା' ବୋଲି ଶିରକୁ ନମାଇବା।
ଵୈକୁଣ୍ଠାଯେତି ଵୈକୁଣ୍ଠମୁରଃ ଶ୍ରୀଵତ୍ସଧାରିଣେ ଶଙ୍ଖିନେ ଗଦିନେ ଚୈଵ ଚକ୍ରିଣେ ଵରଦାଯ ଵୈ
'ୱୈକୁଣ୍ଠକୁ' ବୋଲି, ବୈକୁଣ୍ଠଙ୍କର ଛାତି, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଶଂଖଧାରୀ, ଗଦାଧାରୀ, ଚକ୍ରଧାରୀ ଏବଂ ଦାନ ଦେଇଥିବାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା।
ସର୍ଵଂ ନାରାଯଣନ୍ତ୍ଵେଵଂ ସମ୍ପୂଜ୍ଯାଵାହନକ୍ରମାତ୍ ଦାମୋଦରାଯେତ୍ଯୁଦରଂ କଟିଂ ପଞ୍ଚଜନାଯ ଵୈ
ଏଭଳି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ, ଆହ୍ୱାନ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା; 'ଦାମୋଦର' କୁ ଉଦର, 'ପଞ୍ଚଜନ୍ୟ' କୁ କଟି।
ଊରୂସୌଭାଗ୍ଯନାଥାଯ ଜାନୁନୀ ଭୂତଧାରିଣେ ନମୋ ନୀଲାଯ ଵୈ ଜଙ୍ଘେ ପାଦୌ ଵିଶ୍ଵଭୁଜେ ପୁନଃ
ଉରୁକୁ ସୌଭାଗ୍ୟ ନାଥଙ୍କୁ, ଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂତଧାରୀଙ୍କୁ, ଜଂଘାକୁ ନୀଳଙ୍କୁ, ପାଦକୁ ପୁନି ବିଶ୍ୱଭୁଜଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ନମୋ ଦେଵ୍ଯୈ ନମଃ ଶାଂତ୍ଯୈ ନମୋ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯୈ ନମଃ ଶ୍ରିଯୈ ନମସ୍ତୁଷ୍ଟ୍ଯୈ ନମଃ ପୁଷ୍ଟ୍ଯୈ ଧୃତ୍ଯୈ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ
ଦେବୀଙ୍କୁ, ଶାନ୍ତିକୁ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ, ଶ୍ରୀକୁ, ତୁଷ୍ଟିକୁ, ପୁଷ୍ଟିକୁ, ଧୃତିକୁ, ବ୍ୟୁଷ୍ଟିକୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର।
ନମୋ ଵିହଙ୍ଗନାଥାଯ ଵାଯୁଵେଗାଯ ପକ୍ଷିଣେ ଵିଷପ୍ରମଥନାଯେତି ଗରୁଡଂ ଚାଭିପୂଜଯେତ୍
ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା, ବାୟୁ ଭଳି ତୀବ୍ର ଗତି ଥିବା, ବିଷକୁ ଦମନ କରୁଥିବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ମୁଁ ଶିର ନମାଏ। ଏଭଳି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଗୋଵିନ୍ଦମୁମାପତିଵିନାଯକୌ ଗନ୍ଧୈର୍ମାଲ୍ଯୈସ୍ତଥା ଧୂପୈର୍ଭକ୍ଷ୍ଯୈର୍ନାନାଵିଧୈରପି
ଏଭଳି ଗୋବିନ୍ଦ, ଉମାପତି ଓ ବିନାୟକଙ୍କୁ ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଧୂପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ସମଗ୍ରୀ ସହ ପୂଜା କରିବା ପରେ—
ଗଵ୍ଯେନ ପଯସା ସିକ୍ତାଂ କୃସରାମଥ ପାଯସମ୍ ସର୍ପିଷା ସହ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଗତ୍ଵା ସ୍ଥାନାଂତରଂ ପୁନଃ
ଗାଈର ଦୁଧରେ ରନ୍ଧା ଭାତ କିମ୍ବା ଘିଅ ମିଶା ମିଠା ଖିର ଭୋଜନ କରି, ପରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ନୈଯଗ୍ରୋଧଂ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠମଥଵା ଖାଦିରଂ ବୁଧଃ ଗୃହୀତ୍ଵା ଧାଵଯେଦ୍ଦନ୍ତାନାଚାନ୍ତଃ ପ୍ରାଗୁଦଙ୍ମୁଖଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଗୋଡ଼ କିମ୍ବା ଖଦିର ଗଛର ଦାଣ୍ଟନେଇ, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ମୁଁହ ଧୋଇ ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ଉଚିତ।
ବ୍ରୂଯାତ୍ସାଯନ୍ତନୀଂ କୃତ୍ଵା ସନ୍ଧ୍ଯାମସ୍ତମିତେ ରଵୌ ନମୋ ନାରାଯଣାଯେତି ତ୍ଵାମହଂ ଶରଣଂ ଗତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବାବେଳେ ସାଂଧ୍ୟା ବନ୍ଧନ କରି, 'ନମୋ ନାରାୟଣ, ମୁଁ ତୁମର ଶରଣ ନେଇଛି' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନିରାହାରଃ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଚ କେଶଵମ୍ ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ସକଲାଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଶେଷପର୍ଯଂକଶାଯିନମ୍
ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ରହି, କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେ ରାତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗି, ଭୂମି କିମ୍ବା ସରଳ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଶୋଇ ରହିବା ଉଚିତ।
ସର୍ପିଷା ଵିଶ୍ଵଦହନଂ ହୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଙ୍ଗଵୈଃ ସହୈଵ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଂ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ କ୍ଷୀରଭୋଜନମ୍
ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଘିଅ ଦେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଦୁଧରେ ପକାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
କରିଷ୍ଯାମି ଯଥାତ୍ମାନଂ ନିର୍ଵିଘ୍ନେନାସ୍ତୁ ତଚ୍ଚ ମେ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵପେଦ୍ଭୂମାଵିତିହାସକଥାଂ ପୁନଃ
'ମୁଁ ଏହାକୁ ଆପଣ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ କରିବି, ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ବାଧା ନ ଆସୁ' ବୋଲି କହି, ପୁଣି ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଭାତେ ସଞ୍ଜାତେ ନଦୀଂ ଗତ୍ଵା ଵିଶାମ୍ପତେ ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ମୁଦା ତଦ୍ଵତ୍ପାଷଣ୍ଡାନଭିଵର୍ଜଯେତ୍
ପ୍ରଭାତ ହେଲେ, ରାଜା, ଏହି କଥା ଶୁଣି ନଦୀକୁ ଯାଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅନ୍ୟମତୀମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଉପାସ୍ଯ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ଵିଧିଵତ୍କୃତ୍ଵା ଚ ପିତୃତର୍ପଣମ୍ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ ହୃଷୀକେଶଂ ଶେଷପର୍ଯଙ୍କଶାଯିନମ୍
ଯଥାବିଧି ସାଂଧ୍ୟା ବନ୍ଧନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ କରି, ନାଗଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହସ୍ଯ ପୁରତୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ମଣ୍ଡପଂ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ ଚତୁର୍ହସ୍ତାଂ ଶୁଭାଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵେଦୀମରିନିଷୂଦନ
ଘରର ସାମ୍ନାରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଚାରି ହସ୍ତ ଆକାରର ଏକ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରି, ଶୁଭ ଵେଦି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ।
ଚତୁର୍ହସ୍ତପ୍ରମାଣଂ ତୁ ଵିନ୍ଯସେତ୍ତତ୍ର ତୋରଣମ୍ ମଧ୍ଯେ ଚ କଲଶଂ ତତ୍ର ମାଷମାତ୍ରେଣ ସଞ୍ଯୁତମ୍
ସେଠାରେ ଚାରି ହସ୍ତ ଆକାରର ଏକ ତୋରଣ ରଖି, ମଧ୍ୟରେ ଏକ କଳଶ ରଖିବା ଉଚିତ, ଯାହାରେ ମାଷ ଦାଳ ପରିମାଣର ଦାଣା ରହିଥାଏ।
ଛିଦ୍ରେଣ ଜଲସମ୍ପୂର୍ଣମଧଃ କୃଷ୍ଣାଜିନେ ସ୍ଥିତଃ ତସ୍ଯ ଧାରାଂ ଚ ଶିରସା ଧାରଯେତ୍ସକଲାଂ ନିଶାମ୍
ଏକ ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାଣି ଭରି, ତଳେ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ଉପରେ ରଖି, ସେ ପାଣିର ଧାର ରାତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ିବା ଦେବା ଉଚିତ।
ଧାରାଭିର୍ଭୂରିଭିର୍ଭୂରି ଫଲଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଯେତ୍ପ୍ରଯତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଯେତେ ଧାର ଅଧିକ, ଫଳ ତେତେ ବେଶି। ଏହିଠାରୁ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ଭକ୍ତିଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହା କରିବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣେ ଚାର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରଂ ତୁ ପଶ୍ଚିମେ ଵର୍ତୁଲଂ ତଥା ଅଶ୍ଵତ୍ଥପତ୍ରାକାରଂ ଚ ଉତ୍ତରେଣ ତୁ କାରଯେତ୍
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକାର, ପଶ୍ଚିମରେ ବୃତ୍ତ ଆକାର, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଶ୍ୱଥ ପତ୍ର ଆକାର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ମଧ୍ଯେ ତୁ ପଦ୍ମାକାରଂ ଚ କାରଯେଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଦ୍ଵିଜଃ ପୂର୍ଵତୋ ଵେଦିକାଂ ସ୍ଥୋ ନ ସ୍ଥୋ ନ ଯାମ୍ଯେ ଚ କଲ୍ପଯେତ୍
ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପଦ୍ମ ଆକାର ବନାଇବାକୁ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚିତ। ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବେଦି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।