ଦତ୍ଵା ପରଂ ପଦଂ ଯାତି ସୌମ୍ଯଵ୍ରତମିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଫାଲ୍ଗୁନାଦି ତୃତୀଯାଯାଂ ଲଵଣଂ ଯସ୍ତୁ ଵର୍ଜଯେତ୍
ଏପରି ଦାନ କରି, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ବ୍ରତକୁ ସୌମ୍ୟବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଫାଲ୍ଗୁନ ଆରମ୍ଭରୁ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଲୁଣ ତ୍ୟାଗ କରେ—
ସମାଂତେ ଶଯନଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗୃହଂ ଚୋପସ୍କରାନ୍ଵିତମ୍। ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିପ୍ରମିଥୁନଂ ଭଵାନୀ ପ୍ରୀଯତାମିତି
ବର୍ଷ ଶେଷରେ ଶୟନ ଏବଂ ଉପକରଣ ସହିତ ଘର ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, 'ଭବାନୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
ଗୌରୀଲୋକେ ଵସେତ୍କଲ୍ପଂ ସୌଭାଗ୍ଯଵ୍ରତମୁଚ୍ଯତେ। ସଂଧ୍ଯାମୌନଂ ନରଃ କୃତ୍ଵା ସମାଂତେ ଘୃତକୁଂଭକମ୍
ସେ ଗୌରୀଙ୍କ ଲୋକରେ ଏକ କଳ୍ପ ଯାଏଁ ବସିଥାଏ। ଏହି ବ୍ରତକୁ ସୌଭାଗ୍ୟବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ମୌନ ରହି, ବର୍ଷ ଶେଷରେ ଘିଅ ଭରା ଘଡ଼ା ଦାନ କରେ—
ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମଂ ତିଲାନ୍ଘଂଟାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ନିଵେଦଯେତ୍। ଲୋକଂ ସାରସ୍ଵତଂ ଯାତି ପୁନରାଵୃତ୍ତିଦୁର୍ଲଭମ୍
ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ଯୁଗଳ, ତିଳ ଓ ଘଣ୍ଟା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ, ସେ ସାରସ୍ୱତ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯାଁଠାରୁ ପୁଣି ଫେରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
ଏତତ୍ସାରସ୍ଵତଂ ନାମ ରୂପଵିଦ୍ଯାପ୍ରଦାଯକମ୍। ଲକ୍ଷ୍ମୀମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ପଂଚମ୍ଯାମୁପଵାସୀ ଭଵେନ୍ନରଃ
ଏହାକୁ 'ସାରସ୍ବତ' କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ରୂପ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ। ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏକ ଲୋକ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସମାଂତେ ହେମକମଲଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଧେନୁସମନ୍ଵିତମ୍। ସ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁପଦଂ ଯାତି ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜନ୍ମଜନ୍ମନି
ବ୍ରତ ଶେଷରେ ସୁନାର କମଳ ଏବଂ ଗାଁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏପରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦକୁ ପାଇଁଥାଏ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିବେ।
ଏତଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀଵ୍ରତଂ ନାମ ଦୁଃଖଶୋକଵିନାଶନମ୍। କୃତ୍ଵୋପଲେପନଂ ଶଂଭୋରଗ୍ରତଃ କେଶଵସ୍ଯ ଚ
ଏହାକୁ 'ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବ୍ରତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକକୁ ଦୂର କରେ। ଶିବ ଓ କେଶବଙ୍କ ଠାରେ ଉପଲେପନ କରିବା ପରେ ବ୍ରତ କରାଯାଏ।
ଯାଵଦବ୍ଦଂ ପୁନର୍ଦେଯା ଧେନୁର୍ଜଲଘଟସ୍ତଥା। ଜନ୍ମାଯୁତଂ ସ ରାଜା ସ୍ଯାତ୍ତତଃ ଶିଵପୁରଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗାଁ ଓ ଜଳଘଟ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହାର ଫଳରେ ଦଶ ହଜାର ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜା ହେବେ, ତାପରେ ଶିବପୁରକୁ ଯିବେ।
ଏତଦାଯୁର୍ଵ୍ରତଂ ନାମ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦାଯକମ୍। ଅଶ୍ଵତ୍ଥଂ ଭାସ୍କରଂ ଗଂଗାଂ ପ୍ରଣମ୍ଯୈକାଗ୍ରମାନସଃ
ଏହାକୁ 'ଆୟୁ ବ୍ରତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଅଶ୍ୱଥ ଗଛ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗଙ୍ଗାକୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ।
ଏକଭକ୍ତଂ ନରଃ କୁର୍ଯାଦବ୍ଦମେକଂ ଵିମତ୍ସରଃ। ଵ୍ରତାଂତେ ଵିପ୍ରମିଥୁନଂ ପୂଜ୍ଯଂ ଧେନୁତ୍ରଯାନ୍ଵିତମ୍
ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିନକୁ ଏକଥର ଖାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବ୍ରତ ଶେଷରେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତିନିଟି ଗାଁକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଵୃକ୍ଷଂ ହିରଣ୍ମଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ସୋଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍। ଏତତ୍କୀର୍ତିଵ୍ରତଂ ନାମ ଭୂତିକୀର୍ତିଫଲପ୍ରଦମ୍
ସୁନାର ଗଛ ଦେବା ଉଚିତ, ଏହାର ଫଳ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ସମାନ। ଏହାକୁ 'କୀର୍ତି ବ୍ରତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭୂତି ଓ କୀର୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଘୃତେନ ସ୍ନପନଂ କୃତ୍ଵା ଶଂଭୋର୍ଵା କେଶଵସ୍ଯ ଵା। ଅକ୍ଷତାଭିଃ ସପୁଷ୍ପାଭିଃ କୃତ୍ଵା ଗୋମଯମଂଡଲମ୍
ଘୀରେ ଶିବ କିମ୍ବା କେଶବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଫୁଲ ସହିତ ଗୋମୟର ମଣ୍ଡଳ କରିବା ଉଚିତ।
ସମାଂତେ ହେମକମଲଂ ତିଲଧେନୁସମନ୍ଵିତମ୍। ଶୂଲମଷ୍ଟାଂଗୁଲଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛିଵଲୋକେ ମହୀଯତେ
ବ୍ରତ ଶେଷରେ ସୁନାର କମଳ ଓ ତିଳ ଦେଇଥିବା ଗାଁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଆଠ ଉଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ତ୍ରିଶୂଳ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ।
ସାମଗାଯନକଂ ଚୈଵ ସାମଵ୍ରତମିହୋଚ୍ଯତେ। ନଵମ୍ଯାମେକଭକ୍ତଂ ତୁ କୃତ୍ଵା କନ୍ଯାଶ୍ଚ ଶକ୍ତିତଃ
ସାମଗାନ କରିବା ସହିତ 'ସାମ ବ୍ରତ' ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ନିତ। ନବମୀ ଦିନରେ ଏକଥର ଖାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ କ୍ଷମତା ଅନୁଯାୟୀ କନ୍ୟାମାନେ ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ।
ଭୋଜଯିତ୍ଵା ସମଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଧେମକଂଚୁକଵାସସୀ। ହୈମଂ ସିଂହଂ ଚ ଵିପ୍ରା ଯଦଦ୍ଯାଚ୍ଛିଵପଦଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ସମାନ ଭାବେ ଭୋଜନ କରାଇ, ସୁନାର ପୋଷାକ ଦେବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁନାର ସିଂହ ଦେଇଥିଲେ, ଶିବଙ୍କ ପଦକୁ ପାଇଁଥାଏ।
ଜନ୍ମାର୍ବୁଦଂ ସୁରୂପଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛତ୍ରୁଭିଶ୍ଚାପରାଜିତଃ। ଏତଦ୍ଵୀରଵ୍ରତଂ ନାମ ନରାଣାଂ ଚ ସୁଖପ୍ରଦମ୍
ଏକ ଅର୍ବୁଦ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ଅଜୟ ହେବେ। ଏହାକୁ 'ବୀର ବ୍ରତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଚୈତ୍ରାଦି ଚତୁରୋମାସାଞ୍ଜଲଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦଯାନ୍ଵିତଃ। ଵ୍ରତାଂତେ ମଣିକଂ ଦଦ୍ଯାଦନ୍ନଂ ଵସ୍ତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍
ଚୈତ୍ର ଆଦି ଚାରି ମାସରେ ଦୟାଭାବରେ ଏକ ମୁଠି ଦେବା ଉଚିତ। ବ୍ରତ ଶେଷରେ ମଣି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ବସ୍ତ୍ର ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ।
ତିଲପାତ୍ରଂ ହିରଣ୍ଯଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ମହୀଯତେ। କଲ୍ପାଂତେ ଭୂତିଜନନମାନଂଦଵ୍ରତମୁଚ୍ଯତେ
ତିଳର ପାତ୍ର ଓ ସୁନା ଦେବା ଉଚିତ, ଏହାର ଫଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳିଥାଏ। କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଏହାକୁ 'ଭୂତିଜନନ ମାନନ୍ଦ ବ୍ରତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଂଚାମୃତେନ ସ୍ନପନଂ କୃତ୍ଵା ସଂଵତ୍ସରଂ ଵିଭୋଃ। ଵତ୍ସରାଂତେ ପୁନର୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଧେନୁଂ ପଂଚାମୃତାନ୍ଵିତାଂ
ପଞ୍ଚାମୃତରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏକ ବର୍ଷ ସ୍ନାନ କରାଇ, ବର୍ଷ ଶେଷରେ ପୁନି ପଞ୍ଚାମୃତ ସହିତ ଗାଁ ଦେବା ଉଚିତ।
ଵିପ୍ରାଯ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛଂଖଂ ଚ ସପଦଂ ଯାତି ଶାଂକରମ୍। ରାଜା ଭଵତି କଲ୍ପାଂତେ ଧୃତିଵ୍ରତମିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶଂଖ ଦେବା ଉଚିତ, ଏହାର ଫଳରେ ଶିବଙ୍କ ପଦକୁ ପାଇଁଥାଏ। କଳ୍ପ ଶେଷରେ ରାଜା ହେବେ, ଏହାକୁ 'ଧୃତି ବ୍ରତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ପୁମାନ୍ମାଂସଂ ଵ୍ରତାଂତେ ଗୋପ୍ରଦୋ ଭଵେତ୍। ତଦ୍ଵଦ୍ଧେମମୃଗଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ସୋଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି, ବ୍ରତ ଶେଷରେ ଗାଁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ସୁନାର ମୃଗ ଦେଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଁଥାଏ।
ଅହିଂସାଵ୍ରତମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ କଲ୍ପାଂତେ ଭୂପତିର୍ଭଵେତ୍। କଲ୍ଯମୁତ୍ଥାଯ ଵୈ ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ଦାଂପତ୍ଯମର୍ଚଯେତ୍
ଏହାକୁ 'ଅହିଂସା ବ୍ରତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କଳ୍ପ ଶେଷରେ ରାଜା ହେବେ। ସକାଳେ ଉଠି, ସ୍ନାନ କରି, ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଯଥାଶକ୍ତି ମାଲ୍ଯଵସ୍ତ୍ରଵିଭୂଷଣୈଃ। ସୂର୍ଯଲୋକେ ଵସେତ୍କଲ୍ପଂ ସୂର୍ଯଵ୍ରତମିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯେଉଁଜଣ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଭୋଜନ, ମାଳା, ପୋଷାକ ଓ ଗହଣା ଦେଇଥାଏ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକରେ ଏକ କଳ୍ପ ଅବଧି ରହିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରଥାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପବାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଆଷାଢାଦି ଚତୁର୍ମାସଂ ପ୍ରାତଃସ୍ନାଯୀ ଭଵେନ୍ନରଃ। ଵିପ୍ରାଯ ଭୋଜନଂ ଦତ୍ଵା କାର୍ତିକ୍ଯାଂ ଗୋପ୍ରଦୋ ଭଵେତ୍
ଆଷାଢ଼ ଆରମ୍ଭରୁ ଚାରି ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ । କାର୍ତିକ ମାସରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇ, ଗୋ ଦାନ କରିବା ଲାଭ ମିଳେ ।
ସ ଵୈଷ୍ଣଵପଦଂ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁଵ୍ରତମିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଅଯନାଦଯନଂ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଜଯେତ୍ପୁଷ୍ପସର୍ପିଷୀ
ଏହି ଉପବାସ ରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଏହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଉପବାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଆୟନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫୁଲ ଓ ଘିଅ ଖାଇବାକୁ ବନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ ।
ତଦଂତେ ପୁଷ୍ପମନ୍ନାନି ଘୃତଧେନ୍ଵା ସହୈଵ ତୁ। ଦତ୍ଵା ଶିଵପଦଂ ଯାତି ଵିପ୍ରାଯ ଘୃତପାଯସମ୍
ସେଇ ଅବଧି ଶେଷରେ, ଫୁଲ, ଖାଦ୍ୟ, ଘିଅ ଭରିତ ଗୋ ଦାନ ଓ ଘିଅ ଦେଇ ଚାଉଳ ପାୟସ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଶିବଙ୍କର ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ ।
ଏତଚ୍ଛୀଲଵ୍ରତଂ ନାମ ଶୀଲାରୋଗ୍ଯଫଲପ୍ରଦମ୍। ଯାଵତ୍ସମଂ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ତୁ ପଂଚଦଶ୍ଯାଂ ପଯୋଵ୍ରତଃ
ଏହାକୁ ଶୀଳ ଉପବାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ନୀତି ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥାଏ । ଯେଉଁଜଣ ପନ୍ଚଦଶୀ ତିଥିରେ ଏକ ବର୍ଷ ପାଉଠି ଉପବାସ କରେ, ସେ ଦୁଗ୍ଧ ଉପବାସର ଫଳ ପାଏ ।
ସମାଂତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃଦ୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗାଶ୍ଚ ପଂଚ ପଯସ୍ଵିନୀଃ। ଵାସାଂସି ଚ ପିଶଂଗାନି ଜଲକୁଂଭଯୁତାନି ଚ
ବର୍ଷ ଶେଷରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ପାଞ୍ଚଟି ଦୁଗ୍ଧ ଦେଇଥିବା ଗଈ, ପିତଳିଆ ପୋଷାକ ଓ ଜଳ କୁଂଭ ଦେବା ଉଚିତ ।
ସ ଯାତି ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଲୋକଂ ପିତୄଣାଂ ତାରଯେଚ୍ଛତମ୍
ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଓ ଶତଜନ ପିତୃଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ ।
କଲ୍ପାଂତେ ରାଜରାଜେଂଦ୍ର ପିତୃଵ୍ରତମିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍। ସଂଧ୍ଯାଦୀପ ପ୍ରଦୋ ଯସ୍ତୁ ଘୃତୈସ୍ତୈଲଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ରାଜା ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏହାକୁ ପିତୃ ଉପବାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଯେଉଁଜଣ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଘିଅ ଦୀପ ଦେଇ, ତେଲ ବ୍ୟବହାର ବନ୍ଦ କରେ, ସେ ଏହି ଉପବାସର ଫଳ ପାଏ ।