ଯଦ୍ଯଧୀତେ ଷଡଂଗାନି ଵେଦତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵିଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ। ଦମେନ ତୁ ଵିହୀନଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯତ୍ଵଂ ନେହ ଗଚ୍ଛତି
ଯଦିଓ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ଷଡ଼ଅଙ୍ଗ ଓ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ଯଦି ସଂଯମ ନାହିଁ, ସେ ଏଠାରେ ସମ୍ମାନ ପାଉନାହିଁ।
ଦମେନହୀନଂ ନ ପୁନଂତି ଵେଦା ଯଦ୍ଯପ୍ଯଧୀତାଃ ସହ ଷଡ୍ଭିରଂଗୈଃ। ସାଂଖ୍ଯଂ ଚ ଯୋଗଶ୍ଚ କୁଲଂ ଚ ଜନ୍ମ ତୀର୍ଥାଭିଷେକଶ୍ଚ ନିରର୍ଥକାନି
ସଂଯମ ନଥିଲେ ବେଦ ଓ ଷଡ଼ଅଙ୍ଗ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେନାହିଁ। ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ, ବଂଶ, ଜନ୍ମ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ—ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ।
ଅପମାନାତ୍ତପୋଵୃଦ୍ଧିଃ ସଂମାନାଚ୍ଚ ତପଃକ୍ଷଯଃ। ଅର୍ଚିତଃ ପୂଜିତୋ ଵିପ୍ରୋ ଦୁଗ୍ଧା ଗୌରିଵ ଗଚ୍ଛତି
ଅପମାନ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା ବଢ଼େ, ସମ୍ମାନ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା କମିଯାଏ। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ, ସେ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଈ ପରି ଚାଲିଯାଏ।
ପୁନରାପ୍ଯାଯତେ ଧେନୁଃ ସତୃଣୈଃ ସଲିଲୈର୍ଯଥା। ଏଵଂ ଜପୈଶ୍ଚ ହୋମୈଶ୍ଚ ପୁନରାପ୍ଯାଯତେ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେପରି ଘାସ ଓ ପାଣି ଦେଲେ ଗାଈ ପୁନି ଦୁଧ ଦେଉଛି, ସେପରି ଜପ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନି ଶକ୍ତି ପାଏ।
ଆକ୍ରୋଶକସମୋ ଲୋକେ ସୁହୃଦନ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଯସ୍ତୁ ଦୁଷ୍କୃତମାଦାଯ ସୁକୃତଂ ସ୍ଵଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହି ଜଗତରେ ସେଇ ମିତ୍ର ନାହିଁ, ଯିଏ ଅନ୍ୟର ଦୁଷ୍କର୍ମ ନେଇ, ନିଜର ସୁକର୍ମ ଦେଇଦିଏ।
ଆକ୍ରୋଶମାନାନ୍ନାକ୍ରୋଶେନ୍ମନ୍ଯୁଂ ସ୍ଵଂ ଵିନିଵର୍ତଯେତ୍। ସନ୍ନିଯମ୍ଯ ତଦାତ୍ମାନମମୃତେନାଭିଷିଂଚତି
ଅପମାନ କରୁଥିବାକୁ ଅପମାନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନିଜର କ୍ରୋଧକୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଅମୃତରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଏ।
କପାଲଂ ଵୃକ୍ଷମୂଲାନି କୁଚେଲମସହାଯତା। ଅନପେକ୍ଷା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ନଯନ୍ତି ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଏକ ଖୋପଡ଼, ଗଛର ମୂଳ, ମୋଟା ଜାମା, ଏକାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା, ନିର୍ଲିପ୍ତତା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ଲୋକଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ନେଇଯାଏ।
କାମକ୍ରୋଧୌ ଵିନିର୍ଜିତ୍ଯ କିମରଣ୍ଯେ କରିଷ୍ଯତି। ଅଭ୍ଯାସେନ ତୁ ଵୈ ଶାସ୍ତ୍ରଂ କୁଲଂ ଶୀଲେନ ଧାର୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଛି, ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଆଉ କଣ କରିବାକୁ ଅଛି? ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ମନେ ରହେ, ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପରିବାର ଟିକିଥାଏ।
ଗୁଣୈର୍ମନ୍ତ୍ରା ଵିଧାର୍ଯନ୍ତେ କ୍ରୋଧସ୍ସତ୍ତ୍ଵେନ ଧାର୍ଯତେ। ଯସ୍ତୁ କ୍ରୋଧଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ସଂଧାରଯତି ଚାତ୍ମନଃ
ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ସଠିକ୍ ରହିଥାଏ, ଧୃତି ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ଯିଏ ନିଜ ଭିତରେ ଉପଜିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରିପାରେ—
ଅକ୍ରୋଧେନ ଜଯେଦ୍ଵୀରଃ କସ୍ତେନ ସଦୃଶୋ ଭୁଵି। ଯସ୍ତୁ କ୍ରୋଧଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ସଂତଂ ସଂଯମ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଯିଏ ଅକ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବିଜୟୀ ହୁଏ, ସେଠି ଭୂମିରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କିଏ ଅଛି? ଯିଏ ଉପଜିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଶାନ୍ତ ରହିପାରେ—
ତଂ ସତ୍ସାରତମମ୍ମନ୍ଯେ ନାସ୍ମିନ୍ସୀଦତି ଯଃ ପୁମାନ୍। ଏଷ ପୈତାମହୋ ଗୁହ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମରାଶିସ୍ସନାତନଃ
ମୁଁ ସେଠି ଲୋକକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନେ କରେ, ଯିଏ ଏହି ସଂସାରରେ ଡୁବିଯାଏ ନାହିଁ। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଗୁପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଉପଦେଶ।
ଧର୍ମସ୍ଯ ନିଯମୋ ଯୋ ହି ମଯା ତେ କଥିତୋ ଭୃଶମ୍। ଅନ୍ଯେ ଚ ଯଜ୍ଵନାଂ ଲୋକା ଅନ୍ଯେ ଚାପି ତପସ୍ଵିନାଂ
ଧର୍ମର ଯେ ନିୟମ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିଛି। ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅଛି, ତପସ୍ଵୀମାନେ ପାଇଁ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅଛି।
ଅନ୍ଯେ ଦମଵତାଂ ଲୋକାସ୍ତେ ଵୈ ପରମପୂଜିତାଃ। ଏକଃ କ୍ଷମାଵତାଂ ଦୋଷୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ଦମୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅଛି, ସେମାନେ ବହୁତ ସମ୍ମାନିତ। କ୍ଷମାଶୀଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦୋଷ ଥାଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଦିଦଂ କ୍ଷମଯା ଯୁକ୍ତମଶକ୍ତମ୍ମନ୍ଯତେ ଜନଃ। ନ ଚୈଷ ଦୋଷୋ ମଂତଵ୍ଯଃ କ୍ଷମା ପ୍ରଜ୍ଞାଵତାଂ ବଲମ୍
ଯଦି କେହି କ୍ଷମାକୁ ଦୁର୍ବଳତା ଭାବେ ଭାବେ, ଏହାକୁ ଦୋଷ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କ୍ଷମା ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି।
ପ୍ରଶମଂ ଯୋଭିଜାନାତି ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଂ ମହୀଯତେ। ଯତ୍କ୍ରୋଧଯୁକ୍ତୋ ଜପତି ଜୁହୋତି ଚ ଯଦର୍ଚତି
ଯିଏ ଶାନ୍ତିକୁ ଜାଣେ, ସେ ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତ୍ତ ଠାରୁ ବଡ଼ ମାନ୍ୟ। କ୍ରୋଧରେ ଯେଉଁ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ଯେଉଁ ହୋମ କିମ୍ବା ପୂଜା କରାଯାଏ—
ସର୍ଵଂ କ୍ଷରତି ତତ୍ତସ୍ଯ ଭିନ୍ନକୁଂଭାଦିଵୋଦକମ୍। ଦମାଧ୍ଯାଯମିମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଯଃ ପଠେତ୍
ସେସବୁ ସେଥିପାଇଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଘଡ଼ରୁ ପାଣି ଯେପରି। ଯିଏ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଦମାଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ—
ସ ଧର୍ମନାଵମାରୁହ୍ଯ ଦୁର୍ଗାଣ୍ଯତି ତରିଷ୍ଯତି। ଦମାଧ୍ଯାଯମିମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସତତଂ ଶ୍ରାଵଯେଦିଦ୍ଵଜଃ
ସେ ଧର୍ମର ନୌକାରେ ଚଢ଼ି ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ପାର ହେବ। ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଦମାଧ୍ୟାୟ ଶୁଣାଏ—
ସ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମାପ୍ନୋତି ତସ୍ମାନ୍ନ ଚ୍ଯଵତେ ପୁନଃ। ଶ୍ରୂଯତାଂ ଧର୍ମସର୍ଵସ୍ଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈତତ୍ପ୍ରଧାର୍ଯତାମ୍
ସେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ପୁଣି ତାଠାରୁ ତଳେ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ଏବେ ଧର୍ମର ସାର ସୁଣ; ଶୁଣି ଏହାକୁ ଭଲରେ ଧାରଣ କର।
ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରତିକୂଲାନି ପରେଷାଂ ନ ସମାଚରେତ୍। ମାତୃଵତ୍ପରଦାରାଂଶ୍ଚ ପରଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଲୋଷ୍ଠଵତ୍
ନିଜ ପାଇଁ ଯାହା ଅପ୍ରିୟ, ତାହା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମାଆ ପରି ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଧନ ମାଟିପିଣ୍ଡ ପରି ଦେଖିବା ଉଚିତ୍।
ଆତ୍ମଵତ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି। ପଚନଂ ଵୈଶ୍ଵଦେଵାର୍ଥେ ପରାର୍ଥେ ଯଚ୍ଚ ଜୀଵିତମ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖେ, ସେଠି ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ। ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ରନ୍ଧା, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଜୀବନ—
ଏତଦ୍ଭଵେଚ୍ଚ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଧାତୂନାମିଵ କାଂଚନମ୍। ସର୍ଵଭୂତହିତଂ ରାଜନ୍ନଧୀତ୍ଯାମୃତମଶ୍ନୁତେ
ଏହି ଉପଦେଶ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଧାତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁନା ପରି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଯାହା ଶିଖିବା, ତାହା ଅମୃତତ୍ୱକୁ ଦେଇଥାଏ, ରାଜା।
ଏଵଂ ଵୈ ଧର୍ମସର୍ଵସ୍ଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତେ ତୁ ଶୁନଃସଖମ୍। ତେନୈଵ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ନିଵିଷ୍ଟାସ୍ସରସସ୍ତଟେ
ଏଭଳି ଧର୍ମର ସାର ତୁମକୁ କହି, ଶୁନଃଶଖଙ୍କୁ ସହିତ ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ହ୍ରଦର କୂଳରେ ବସିଗଲେ।
ସରୋପଶ୍ଯନ୍ସୁଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ପଦ୍ମୋତ୍ପଲଜଲାଵୃତମ୍। ତତ୍ରାଵତାରଂ କୃତ୍ଵା ତେ ବିସାନି ଚ କଲାପଶଃ
ସେମାନେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପଳରେ ଢାକା ହ୍ରଦକୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଯାଇ ଗଛର ମୂଳ ବଣ୍ଡଲେ ଆଣିଲେ।
ତୀରେ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସରସଶ୍ଚକ୍ରୁଃ ପୁଣ୍ଯାଂ ଜଲକ୍ରିଯାମ୍। ଅଥୋତ୍ତୀର୍ଯ ଜଲାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତେ ସମେତ୍ଯ ପରସ୍ପରମ୍
ହ୍ରଦର କୂଳରେ ବଣ୍ଡଲ ରଖି, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ଜଳକ୍ରିୟା କଲେ। ତାପରେ ଜଳରୁ ବାହାରି, ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହେଲେ।
ବିସାନ୍ଯେତାନ୍ଯପଶ୍ଯଂତ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରୁଵନ୍। ଋଷଯ ଊଚୁଃ। କେନ କ୍ଷୁଧାଭିତପ୍ତାନାମସ୍ମାକଂ ପାପକର୍ମଣାମ୍
ପଦ୍ମମୂଳ ନଥିବାକୁ ଦେଖି ସେମାନେ କହିଲେ— ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଭୋକରେ ପୀଡିତ ଓ ପାପକାର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ଆମଠାରୁ କିଏ ଏହି ପଦ୍ମମୂଳ ନେଇଗଲା?
ନୃଶଂସେନାପନୀତାନି ବିସାନ୍ଯାହାରକାଂକ୍ଷିଣା। ତେ ଶଂକମାନାସ୍ତ୍ଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛନ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଖାଦ୍ୟ ଆଶାରେ କିଏ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଭାବେ ପଦ୍ମମୂଳ ନେଇଗଲା? ଏହା ଭାବି ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ସନ୍ଦେହ କରି, ଏକାଉଁଠାରେ ପଚାରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଚକ୍ରୁଶ୍ଚ ନିଶ୍ଚଯଂ ସର୍ଵେ ଶପଥଂ ପ୍ରତି ପାର୍ଥିଵ। କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ। ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଂ ହରତୁ ନ୍ଯାସଲୋପଂ କରୋତୁ ଚ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ଶପଥ ନେବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ, ରାଜା। କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ଯିଏ ପଦ୍ମମୂଳ ଚୋରି କରିଛି, ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ସବୁକିଛି ହରାଇଦେଉ, ଓ ଅମାନତ ଭଙ୍ଗ କରୁ।
କୂଟସାକ୍ଷିତ୍ଵମଭ୍ଯେତୁ ବିସସ୍ତୈନ୍ଯଂ କରୋତି ଯଃ। ଦଂଭେନ ଧର୍ମଂ ଚରତୁ ରାଜାନଂ ଚୋପସେଵତାମ୍
ଯିଏ ପଦ୍ମମୂଳ ଚୋରି କରିଛି, ସେ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ହେଉ। ସେ ଚଳାକିରେ ଧର୍ମ କରୁ ଓ ରାଜାଙ୍କ ସେବା କରୁ।
ମଧୁମାଂସଂ ସମଶ୍ନାତୁ ବିସସ୍ତୈନ୍ଯଂ କରୋତି ଯଃ। ଅନୃତଂ ଭାଷତୁ ସଦା ଵିଷଯାଂଶ୍ଚୋପସେଵତୁ
ଯିଏ ପଦ୍ମମୂଳ ଚୋରି କରିଛି, ସେ ମଧୁ ଓ ମାଂସ ଖାଉ। ସେ ସଦା ମିଥ୍ୟା କହୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ଲିନ ରହୁ।
ଦଦାତୁ କନ୍ଯାଂ ଶୁଲ୍କେନ ବିସସ୍ତୈନ୍ଯଂ କରୋତି ଯଃ। ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ। ଅନୃତୌ ମୈଥୁନଂ ଯାତୁ ଦିଵାସ୍ଵପ୍ନଂ ନିଷେଵତୁ
ଯିଏ ପଦ୍ମମୂଳ ଚୋରି କରିଛି, ସେ ଝିଅକୁ ବ୍ୟବସାୟରେ ବିବାହ ଦେଉ। ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ସେ ଅନୁଚିତ ଭାବେ ମିଳନ କରୁ ଓ ଦିନେ ଦିନେ କଳ୍ପନାରେ ମଗ୍ନ ରହୁ।