ଅଥାଶ୍ରମେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଦମ ଏଵୋତ୍ତମଂ ଵ୍ରତମ୍। ତାନି ଲିଂଗାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯୈର୍ଦାଂତ ଇତି କୀର୍ତ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯମ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ। କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ସଂଯମୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି।
ଅକାର୍ପଣ୍ଯମପାରୁଷ୍ଯଂ ସଂତୋଷଃ ସୁଵିଧାନତା। ଅନସୂଯା ଗୁରୋଃ ପୂଜା ଦଯା ଭୂତେଷ୍ଵପୈଶୁନମ୍
କଞ୍ଜୁସି ନଥିବା, କଠୋର ନହେବା, ସନ୍ତୋଷ, ଭଲ ଆଚରଣ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା, ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା ନ କରିବା—
ଷଡ୍ଭିରେଷ ଦମଃ ପ୍ରୋକ୍ତ ଋଷିଭିଃ ଶାଂତବୁଦ୍ଧିଭିଃ। ଦଯାଧୀନୌ ଧର୍ମମୋକ୍ଷୌ ତଥା ସ୍ଵର୍ଗଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵ
ଏହି ଛଅଟି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସଂଯମକୁ ଶାନ୍ତମନ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଦୟା ଉପରେ ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ନିର୍ଭର କରେ, ସେପରି ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ।
ଅପମାନେ ନ କୁପ୍ଯେତ ସଂମାନେ ନ ପ୍ରହୃଷ୍ଯତି। ସମଦୁଃଖସୁଖୋ ଧୀରଃ ସ ଶାଂତ ଇତି କୀର୍ତ୍ଯତେ
ଅପମାନ ହେଲେ କ୍ରୋଧ କରେନାହିଁ, ସମ୍ମାନ ମିଳିଲେ ଅତି ଖୁସି ହୁଏନାହିଁ। ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମଭାବ ରଖିଥିବା ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶେତେ ସୁଖଂ ହି ଶାଂତସ୍ତୁ ସୁଖଂ ହି ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯତେ। ଶ୍ରେଯସ୍ତରମତସ୍ତିଷ୍ଠେଦଵମନ୍ତା ଵିନଶ୍ଯତି
ଶାନ୍ତ ଲୋକ ସୁଖରେ ଶୁଏ, ସୁଖରେ ଜାଗେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗରେ ରହେ, କିନ୍ତୁ ଅବମାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଅପମାନିତସ୍ତୁ ନ ଧ୍ଯାଯେତ୍ତସ୍ଯ ପାପଂ କଦାଚନ। ସ୍ଵଧର୍ମମପି ଚାଵେକ୍ଷ୍ଯ ପରଧର୍ମଂ ନ ଦୂଷଯେତ୍
ଅପମାନ ହେଲେ ସେ ତାହାକୁ ଭାବେନାହିଁ, କେବେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରେନାହିଁ। ନିଜର ଧର୍ମ ଭାବି, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରେନାହିଁ।
ଆତ୍ମାନମପି ଜାନୀଯାତ୍ପରଂ ଦୋଷୈସ୍ତୁ ନାକ୍ଷିପେତ୍। ମଂତ୍ରୈର୍ହୀନଂ କ୍ରିଯାଭିର୍ଵା ଜନ୍ମନାପ୍ଯଥଵା ପୁନଃ
ନିଜକୁ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ପାଇଁ ଦୋଷାରୋପ କରେନାହିଁ—ମନ୍ତ୍ର ନଥିବା, କ୍ରିୟା ନଥିବା, ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣରେ।
ଦମଶ୍ଛାଦଯତେ ସର୍ଵଂ ହୀନମଂଗଂ ପଟୋ ଯଥା। ଅଧୀଯତେ ନିରର୍ଥନ୍ତେ ନାଭିଜାନଂତି ଯେ ଦମମ୍
ଯେପରି ଏକ କପଡ଼ା ଦୁର୍ବଳ ଅଙ୍ଗକୁ ଢାକିଦିଏ, ସେପରି ସଂଯମ ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗୁଣକୁ ଢାକିଦିଏ। ଯେମାନେ ସଂଯମକୁ ଚିହ୍ନିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅର୍ଥହୀନ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ହି ଦମୋ ମୂଲଂ ଦମୋ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ। ଯୋ ହ୍ଯାତ୍ମନସ୍ତୁଲଯତେ ସୁଵର୍ଣଂ ତୁଲଯା ଦମମ୍
ଶିକ୍ଷାର ମୂଳ ହେଉଛି ସଂଯମ; ସଂଯମ ହେଉଛି ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ। ଯିଏ ସଂଯମକୁ ସୁନା ସହିତ ତୁଳନା କରେ—
ସ ତେନ ଧୃତିମାନ୍ଖ୍ଯାତୋ ନ ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ମୋହିତଃ। ଵ୍ରତାନାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ଦମ ଏଵ ପରାଯଣମ୍
ସେ ଧୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ବୋଲି ପରିଚିତ, ଧନରେ ମୁଗ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ। ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯମ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।
ଯଦ୍ଯଧୀତେ ଷଡଂଗାନି ଵେଦତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵିଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ। ଦମେନ ତୁ ଵିହୀନଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯତ୍ଵଂ ନେହ ଗଚ୍ଛତି
ଯଦିଓ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ଷଡ଼ଅଙ୍ଗ ଓ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ଯଦି ସଂଯମ ନାହିଁ, ସେ ଏଠାରେ ସମ୍ମାନ ପାଉନାହିଁ।
ଦମେନହୀନଂ ନ ପୁନଂତି ଵେଦା ଯଦ୍ଯପ୍ଯଧୀତାଃ ସହ ଷଡ୍ଭିରଂଗୈଃ। ସାଂଖ୍ଯଂ ଚ ଯୋଗଶ୍ଚ କୁଲଂ ଚ ଜନ୍ମ ତୀର୍ଥାଭିଷେକଶ୍ଚ ନିରର୍ଥକାନି
ସଂଯମ ନଥିଲେ ବେଦ ଓ ଷଡ଼ଅଙ୍ଗ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେନାହିଁ। ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ, ବଂଶ, ଜନ୍ମ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ—ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ।
ଅପମାନାତ୍ତପୋଵୃଦ୍ଧିଃ ସଂମାନାଚ୍ଚ ତପଃକ୍ଷଯଃ। ଅର୍ଚିତଃ ପୂଜିତୋ ଵିପ୍ରୋ ଦୁଗ୍ଧା ଗୌରିଵ ଗଚ୍ଛତି
ଅପମାନ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା ବଢ଼େ, ସମ୍ମାନ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା କମିଯାଏ। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ, ସେ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଈ ପରି ଚାଲିଯାଏ।
ପୁନରାପ୍ଯାଯତେ ଧେନୁଃ ସତୃଣୈଃ ସଲିଲୈର୍ଯଥା। ଏଵଂ ଜପୈଶ୍ଚ ହୋମୈଶ୍ଚ ପୁନରାପ୍ଯାଯତେ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେପରି ଘାସ ଓ ପାଣି ଦେଲେ ଗାଈ ପୁନି ଦୁଧ ଦେଉଛି, ସେପରି ଜପ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନି ଶକ୍ତି ପାଏ।
ଆକ୍ରୋଶକସମୋ ଲୋକେ ସୁହୃଦନ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଯସ୍ତୁ ଦୁଷ୍କୃତମାଦାଯ ସୁକୃତଂ ସ୍ଵଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହି ଜଗତରେ ସେଇ ମିତ୍ର ନାହିଁ, ଯିଏ ଅନ୍ୟର ଦୁଷ୍କର୍ମ ନେଇ, ନିଜର ସୁକର୍ମ ଦେଇଦିଏ।
ଆକ୍ରୋଶମାନାନ୍ନାକ୍ରୋଶେନ୍ମନ୍ଯୁଂ ସ୍ଵଂ ଵିନିଵର୍ତଯେତ୍। ସନ୍ନିଯମ୍ଯ ତଦାତ୍ମାନମମୃତେନାଭିଷିଂଚତି
ଅପମାନ କରୁଥିବାକୁ ଅପମାନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନିଜର କ୍ରୋଧକୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଅମୃତରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଏ।
କପାଲଂ ଵୃକ୍ଷମୂଲାନି କୁଚେଲମସହାଯତା। ଅନପେକ୍ଷା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ନଯନ୍ତି ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଏକ ଖୋପଡ଼, ଗଛର ମୂଳ, ମୋଟା ଜାମା, ଏକାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା, ନିର୍ଲିପ୍ତତା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ଲୋକଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ନେଇଯାଏ।
କାମକ୍ରୋଧୌ ଵିନିର୍ଜିତ୍ଯ କିମରଣ୍ଯେ କରିଷ୍ଯତି। ଅଭ୍ଯାସେନ ତୁ ଵୈ ଶାସ୍ତ୍ରଂ କୁଲଂ ଶୀଲେନ ଧାର୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଛି, ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଆଉ କଣ କରିବାକୁ ଅଛି? ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ମନେ ରହେ, ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପରିବାର ଟିକିଥାଏ।
ଗୁଣୈର୍ମନ୍ତ୍ରା ଵିଧାର୍ଯନ୍ତେ କ୍ରୋଧସ୍ସତ୍ତ୍ଵେନ ଧାର୍ଯତେ। ଯସ୍ତୁ କ୍ରୋଧଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ସଂଧାରଯତି ଚାତ୍ମନଃ
ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ସଠିକ୍ ରହିଥାଏ, ଧୃତି ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ଯିଏ ନିଜ ଭିତରେ ଉପଜିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରିପାରେ—
ଅକ୍ରୋଧେନ ଜଯେଦ୍ଵୀରଃ କସ୍ତେନ ସଦୃଶୋ ଭୁଵି। ଯସ୍ତୁ କ୍ରୋଧଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ସଂତଂ ସଂଯମ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଯିଏ ଅକ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବିଜୟୀ ହୁଏ, ସେଠି ଭୂମିରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କିଏ ଅଛି? ଯିଏ ଉପଜିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଶାନ୍ତ ରହିପାରେ—
ତଂ ସତ୍ସାରତମମ୍ମନ୍ଯେ ନାସ୍ମିନ୍ସୀଦତି ଯଃ ପୁମାନ୍। ଏଷ ପୈତାମହୋ ଗୁହ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମରାଶିସ୍ସନାତନଃ
ମୁଁ ସେଠି ଲୋକକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନେ କରେ, ଯିଏ ଏହି ସଂସାରରେ ଡୁବିଯାଏ ନାହିଁ। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଗୁପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଉପଦେଶ।
ଧର୍ମସ୍ଯ ନିଯମୋ ଯୋ ହି ମଯା ତେ କଥିତୋ ଭୃଶମ୍। ଅନ୍ଯେ ଚ ଯଜ୍ଵନାଂ ଲୋକା ଅନ୍ଯେ ଚାପି ତପସ୍ଵିନାଂ
ଧର୍ମର ଯେ ନିୟମ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିଛି। ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅଛି, ତପସ୍ଵୀମାନେ ପାଇଁ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅଛି।
ଅନ୍ଯେ ଦମଵତାଂ ଲୋକାସ୍ତେ ଵୈ ପରମପୂଜିତାଃ। ଏକଃ କ୍ଷମାଵତାଂ ଦୋଷୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ଦମୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅଛି, ସେମାନେ ବହୁତ ସମ୍ମାନିତ। କ୍ଷମାଶୀଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦୋଷ ଥାଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଦିଦଂ କ୍ଷମଯା ଯୁକ୍ତମଶକ୍ତମ୍ମନ୍ଯତେ ଜନଃ। ନ ଚୈଷ ଦୋଷୋ ମଂତଵ୍ଯଃ କ୍ଷମା ପ୍ରଜ୍ଞାଵତାଂ ବଲମ୍
ଯଦି କେହି କ୍ଷମାକୁ ଦୁର୍ବଳତା ଭାବେ ଭାବେ, ଏହାକୁ ଦୋଷ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କ୍ଷମା ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି।
ପ୍ରଶମଂ ଯୋଭିଜାନାତି ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଂ ମହୀଯତେ। ଯତ୍କ୍ରୋଧଯୁକ୍ତୋ ଜପତି ଜୁହୋତି ଚ ଯଦର୍ଚତି
ଯିଏ ଶାନ୍ତିକୁ ଜାଣେ, ସେ ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତ୍ତ ଠାରୁ ବଡ଼ ମାନ୍ୟ। କ୍ରୋଧରେ ଯେଉଁ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ଯେଉଁ ହୋମ କିମ୍ବା ପୂଜା କରାଯାଏ—
ସର୍ଵଂ କ୍ଷରତି ତତ୍ତସ୍ଯ ଭିନ୍ନକୁଂଭାଦିଵୋଦକମ୍। ଦମାଧ୍ଯାଯମିମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଯଃ ପଠେତ୍
ସେସବୁ ସେଥିପାଇଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଘଡ଼ରୁ ପାଣି ଯେପରି। ଯିଏ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଦମାଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ—
ସ ଧର୍ମନାଵମାରୁହ୍ଯ ଦୁର୍ଗାଣ୍ଯତି ତରିଷ୍ଯତି। ଦମାଧ୍ଯାଯମିମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସତତଂ ଶ୍ରାଵଯେଦିଦ୍ଵଜଃ
ସେ ଧର୍ମର ନୌକାରେ ଚଢ଼ି ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ପାର ହେବ। ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଦମାଧ୍ୟାୟ ଶୁଣାଏ—
ସ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମାପ୍ନୋତି ତସ୍ମାନ୍ନ ଚ୍ଯଵତେ ପୁନଃ। ଶ୍ରୂଯତାଂ ଧର୍ମସର୍ଵସ୍ଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈତତ୍ପ୍ରଧାର୍ଯତାମ୍
ସେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ପୁଣି ତାଠାରୁ ତଳେ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ଏବେ ଧର୍ମର ସାର ସୁଣ; ଶୁଣି ଏହାକୁ ଭଲରେ ଧାରଣ କର।
ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରତିକୂଲାନି ପରେଷାଂ ନ ସମାଚରେତ୍। ମାତୃଵତ୍ପରଦାରାଂଶ୍ଚ ପରଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଲୋଷ୍ଠଵତ୍
ନିଜ ପାଇଁ ଯାହା ଅପ୍ରିୟ, ତାହା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମାଆ ପରି ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଧନ ମାଟିପିଣ୍ଡ ପରି ଦେଖିବା ଉଚିତ୍।
ଆତ୍ମଵତ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି। ପଚନଂ ଵୈଶ୍ଵଦେଵାର୍ଥେ ପରାର୍ଥେ ଯଚ୍ଚ ଜୀଵିତମ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖେ, ସେଠି ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ। ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ରନ୍ଧା, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଜୀବନ—