ନ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରେ ନିରତସ୍ଯ ମୋକ୍ଷୋ ନ ଵର୍ଣସଂଗେ ନିରତସ୍ଯ ଚୈଵ। ନ ଭୋଜନାଚ୍ଛାଦନ ତତ୍ପରସ୍ଯ ନ ଲୋକଵୃତ୍ତଗ୍ରହଣେରତସ୍ଯ
ଯିଏ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲୀନ, ବର୍ଣ୍ଣଭେଦରେ ଆସକ୍ତ, ଖାଦ୍ୟ-ବସ୍ତ୍ରରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଲୋକର ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ।
ଏକାଂତଶୀଲସ୍ଯ ଦୃଢଵ୍ରତସ୍ଯ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରୀତିନିଵର୍ତକସ୍ଯ। ଅଧ୍ଯାତ୍ମଯୋଗେ ଗତମାନସସ୍ଯ ମୋକ୍ଷୋ ଧ୍ରୁଵଂ ନିତ୍ଯମହିଂସକସ୍ଯ
ଏକାନ୍ତ ଶିଳ ଥିବା, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରୁ ପଛୁଆଇଥିବା, ମନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯୋଗରେ ଲଗାଇଥିବା ଏବଂ ସଦା ଅହିଂସାପରାୟଣ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
ସୁଖଂ ଚ ଦାଂତଃ ସ୍ଵପିତି ସୁଖେନ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯତେ। ସମଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ମନୋ ଯସ୍ଯ ପ୍ରବୁଧ୍ଯତେ
ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖରେ ଶୋଇଥାଏ, ସୁଖରେ ଉଠେ। ଯାହାର ମନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରକୃତ ଜାଗ୍ରୁତି ଆସେ।
ନ ରଥେନ ସୁଖଂ ଯାତି ନ ହଯେନ ନ ଦଂତିନା। ଯଥାତ୍ମନା ଵିନୀତେନ ସୁଖଂ ଯାତି ମହାପଥେ ୩୦୦ 1.19.
ରଥ, ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଯେପରି ସୁଖରେ ଯିବାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆତ୍ମା ସହିତ ବଡ଼ ପଥରେ ସୁଖରେ ଯିବାଯାଏ।
ନ ତୁ କୁର୍ଯାଦ୍ଧରିଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟଃ ସର୍ପୋ ଵାପ୍ଯତିରୋଷିତଃ। ଅରିର୍ଵା ନିତ୍ଯସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯଥାତ୍ମା ଦମଵର୍ଜିତଃ
ଯେପରି ଉତ୍ତେଜିତ ସର୍ପ, କିମ୍ବା ରାଗୀ ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ମୃଗ ଯେପରି କ୍ଷୁଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏଭଳି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିବା ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏମିତି କରେ; ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ଯମଂ ଯମମିତ୍ଯାହୁରାତ୍ମା ଵୈ ଯମ ଉଚ୍ଯତେ। ଆତ୍ମା ଵୈ ଯମିତୋ ଯେନ ସ ଯମସ୍ତୁ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଯମକୁ ନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟମ ବୋଲାଯାଏ। ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ନିୟମ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଯମୋ ଯମ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵୃଥା ତୂଦ୍ଵିଜତେ ଜନଃ। ଆତ୍ମା ଵୈ ଯମିତୋ ଯେନ ଯମସ୍ତସ୍ଯ କରୋତି କିମ୍
ଲୋକେ ଯମକୁ ନିୟମ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅକାରଣ ଭୟ। ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେଠି ଯମ କ’ଣ କରିପାରିବେ?
କ୍ରଵ୍ଯାଦେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଭୂତେଭ୍ଯୋଽଦାନ୍ତେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସଦା ଭଯମ୍। ତେଷାଂ ଵିପ୍ରତିଷେଧାର୍ଥଂ ଦଂଡଃ ସୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ପ୍ରାଣୀ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସଦା ଭୟ ରହିଥାଏ। ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି।
ଦଂଡୋ ରକ୍ଷତି ଭୂତାନି ଦଂଡଃ ପାଲଯତେ ପ୍ରଜାଃ। ନିଵାରଯତି ପାପିଷ୍ଠାନ୍ଦଂଡୋ ଦୁର୍ଜଯ ଏଵ ଵା
ଦଣ୍ଡ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଦଣ୍ଡ ଲୋକମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ। ଦଣ୍ଡ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଅଟକାଏ, ଏହି ଦଣ୍ଡକୁ ଜିତିବା ଅତି କଠିନ।
ଶ୍ଯାମୋ ଯୁଵା ଲୋହିତାକ୍ଷଃ ସର୍ଵଭୂତଭଯାଵହଃ। ଦଂଡଃ ଶାସ୍ତା ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଯସ୍ମିନ୍ଧର୍ମଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଦଣ୍ଡ କଳା, ଯୁବକ, ଲାଲ୍ ଆଖିଅଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିବା। ଦଣ୍ଡ ମାନବମାନେର ଶାସକ, ଯାହାରେ ଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି।
ଅଥାଶ୍ରମେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଦମ ଏଵୋତ୍ତମଂ ଵ୍ରତମ୍। ତାନି ଲିଂଗାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯୈର୍ଦାଂତ ଇତି କୀର୍ତ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯମ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ। କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ସଂଯମୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି।
ଅକାର୍ପଣ୍ଯମପାରୁଷ୍ଯଂ ସଂତୋଷଃ ସୁଵିଧାନତା। ଅନସୂଯା ଗୁରୋଃ ପୂଜା ଦଯା ଭୂତେଷ୍ଵପୈଶୁନମ୍
କଞ୍ଜୁସି ନଥିବା, କଠୋର ନହେବା, ସନ୍ତୋଷ, ଭଲ ଆଚରଣ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା, ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା ନ କରିବା—
ଷଡ୍ଭିରେଷ ଦମଃ ପ୍ରୋକ୍ତ ଋଷିଭିଃ ଶାଂତବୁଦ୍ଧିଭିଃ। ଦଯାଧୀନୌ ଧର୍ମମୋକ୍ଷୌ ତଥା ସ୍ଵର୍ଗଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵ
ଏହି ଛଅଟି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସଂଯମକୁ ଶାନ୍ତମନ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଦୟା ଉପରେ ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ନିର୍ଭର କରେ, ସେପରି ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ।
ଅପମାନେ ନ କୁପ୍ଯେତ ସଂମାନେ ନ ପ୍ରହୃଷ୍ଯତି। ସମଦୁଃଖସୁଖୋ ଧୀରଃ ସ ଶାଂତ ଇତି କୀର୍ତ୍ଯତେ
ଅପମାନ ହେଲେ କ୍ରୋଧ କରେନାହିଁ, ସମ୍ମାନ ମିଳିଲେ ଅତି ଖୁସି ହୁଏନାହିଁ। ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମଭାବ ରଖିଥିବା ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶେତେ ସୁଖଂ ହି ଶାଂତସ୍ତୁ ସୁଖଂ ହି ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯତେ। ଶ୍ରେଯସ୍ତରମତସ୍ତିଷ୍ଠେଦଵମନ୍ତା ଵିନଶ୍ଯତି
ଶାନ୍ତ ଲୋକ ସୁଖରେ ଶୁଏ, ସୁଖରେ ଜାଗେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗରେ ରହେ, କିନ୍ତୁ ଅବମାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଅପମାନିତସ୍ତୁ ନ ଧ୍ଯାଯେତ୍ତସ୍ଯ ପାପଂ କଦାଚନ। ସ୍ଵଧର୍ମମପି ଚାଵେକ୍ଷ୍ଯ ପରଧର୍ମଂ ନ ଦୂଷଯେତ୍
ଅପମାନ ହେଲେ ସେ ତାହାକୁ ଭାବେନାହିଁ, କେବେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରେନାହିଁ। ନିଜର ଧର୍ମ ଭାବି, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରେନାହିଁ।
ଆତ୍ମାନମପି ଜାନୀଯାତ୍ପରଂ ଦୋଷୈସ୍ତୁ ନାକ୍ଷିପେତ୍। ମଂତ୍ରୈର୍ହୀନଂ କ୍ରିଯାଭିର୍ଵା ଜନ୍ମନାପ୍ଯଥଵା ପୁନଃ
ନିଜକୁ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ପାଇଁ ଦୋଷାରୋପ କରେନାହିଁ—ମନ୍ତ୍ର ନଥିବା, କ୍ରିୟା ନଥିବା, ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣରେ।
ଦମଶ୍ଛାଦଯତେ ସର୍ଵଂ ହୀନମଂଗଂ ପଟୋ ଯଥା। ଅଧୀଯତେ ନିରର୍ଥନ୍ତେ ନାଭିଜାନଂତି ଯେ ଦମମ୍
ଯେପରି ଏକ କପଡ଼ା ଦୁର୍ବଳ ଅଙ୍ଗକୁ ଢାକିଦିଏ, ସେପରି ସଂଯମ ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗୁଣକୁ ଢାକିଦିଏ। ଯେମାନେ ସଂଯମକୁ ଚିହ୍ନିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅର୍ଥହୀନ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ହି ଦମୋ ମୂଲଂ ଦମୋ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ। ଯୋ ହ୍ଯାତ୍ମନସ୍ତୁଲଯତେ ସୁଵର୍ଣଂ ତୁଲଯା ଦମମ୍
ଶିକ୍ଷାର ମୂଳ ହେଉଛି ସଂଯମ; ସଂଯମ ହେଉଛି ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ। ଯିଏ ସଂଯମକୁ ସୁନା ସହିତ ତୁଳନା କରେ—
ସ ତେନ ଧୃତିମାନ୍ଖ୍ଯାତୋ ନ ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ମୋହିତଃ। ଵ୍ରତାନାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ଦମ ଏଵ ପରାଯଣମ୍
ସେ ଧୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ବୋଲି ପରିଚିତ, ଧନରେ ମୁଗ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ। ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯମ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।
ଯଦ୍ଯଧୀତେ ଷଡଂଗାନି ଵେଦତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵିଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ। ଦମେନ ତୁ ଵିହୀନଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯତ୍ଵଂ ନେହ ଗଚ୍ଛତି
ଯଦିଓ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ଷଡ଼ଅଙ୍ଗ ଓ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ଯଦି ସଂଯମ ନାହିଁ, ସେ ଏଠାରେ ସମ୍ମାନ ପାଉନାହିଁ।
ଦମେନହୀନଂ ନ ପୁନଂତି ଵେଦା ଯଦ୍ଯପ୍ଯଧୀତାଃ ସହ ଷଡ୍ଭିରଂଗୈଃ। ସାଂଖ୍ଯଂ ଚ ଯୋଗଶ୍ଚ କୁଲଂ ଚ ଜନ୍ମ ତୀର୍ଥାଭିଷେକଶ୍ଚ ନିରର୍ଥକାନି
ସଂଯମ ନଥିଲେ ବେଦ ଓ ଷଡ଼ଅଙ୍ଗ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେନାହିଁ। ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ, ବଂଶ, ଜନ୍ମ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ—ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ।
ଅପମାନାତ୍ତପୋଵୃଦ୍ଧିଃ ସଂମାନାଚ୍ଚ ତପଃକ୍ଷଯଃ। ଅର୍ଚିତଃ ପୂଜିତୋ ଵିପ୍ରୋ ଦୁଗ୍ଧା ଗୌରିଵ ଗଚ୍ଛତି
ଅପମାନ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା ବଢ଼େ, ସମ୍ମାନ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା କମିଯାଏ। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ, ସେ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଈ ପରି ଚାଲିଯାଏ।
ପୁନରାପ୍ଯାଯତେ ଧେନୁଃ ସତୃଣୈଃ ସଲିଲୈର୍ଯଥା। ଏଵଂ ଜପୈଶ୍ଚ ହୋମୈଶ୍ଚ ପୁନରାପ୍ଯାଯତେ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେପରି ଘାସ ଓ ପାଣି ଦେଲେ ଗାଈ ପୁନି ଦୁଧ ଦେଉଛି, ସେପରି ଜପ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନି ଶକ୍ତି ପାଏ।
ଆକ୍ରୋଶକସମୋ ଲୋକେ ସୁହୃଦନ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଯସ୍ତୁ ଦୁଷ୍କୃତମାଦାଯ ସୁକୃତଂ ସ୍ଵଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହି ଜଗତରେ ସେଇ ମିତ୍ର ନାହିଁ, ଯିଏ ଅନ୍ୟର ଦୁଷ୍କର୍ମ ନେଇ, ନିଜର ସୁକର୍ମ ଦେଇଦିଏ।
ଆକ୍ରୋଶମାନାନ୍ନାକ୍ରୋଶେନ୍ମନ୍ଯୁଂ ସ୍ଵଂ ଵିନିଵର୍ତଯେତ୍। ସନ୍ନିଯମ୍ଯ ତଦାତ୍ମାନମମୃତେନାଭିଷିଂଚତି
ଅପମାନ କରୁଥିବାକୁ ଅପମାନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନିଜର କ୍ରୋଧକୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଅମୃତରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଏ।
କପାଲଂ ଵୃକ୍ଷମୂଲାନି କୁଚେଲମସହାଯତା। ଅନପେକ୍ଷା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ନଯନ୍ତି ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଏକ ଖୋପଡ଼, ଗଛର ମୂଳ, ମୋଟା ଜାମା, ଏକାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା, ନିର୍ଲିପ୍ତତା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ଲୋକଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ନେଇଯାଏ।
କାମକ୍ରୋଧୌ ଵିନିର୍ଜିତ୍ଯ କିମରଣ୍ଯେ କରିଷ୍ଯତି। ଅଭ୍ଯାସେନ ତୁ ଵୈ ଶାସ୍ତ୍ରଂ କୁଲଂ ଶୀଲେନ ଧାର୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଛି, ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଆଉ କଣ କରିବାକୁ ଅଛି? ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ମନେ ରହେ, ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପରିବାର ଟିକିଥାଏ।
ଗୁଣୈର୍ମନ୍ତ୍ରା ଵିଧାର୍ଯନ୍ତେ କ୍ରୋଧସ୍ସତ୍ତ୍ଵେନ ଧାର୍ଯତେ। ଯସ୍ତୁ କ୍ରୋଧଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ସଂଧାରଯତି ଚାତ୍ମନଃ
ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ସଠିକ୍ ରହିଥାଏ, ଧୃତି ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ଯିଏ ନିଜ ଭିତରେ ଉପଜିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରିପାରେ—
ଅକ୍ରୋଧେନ ଜଯେଦ୍ଵୀରଃ କସ୍ତେନ ସଦୃଶୋ ଭୁଵି। ଯସ୍ତୁ କ୍ରୋଧଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ସଂତଂ ସଂଯମ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଯିଏ ଅକ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବିଜୟୀ ହୁଏ, ସେଠି ଭୂମିରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କିଏ ଅଛି? ଯିଏ ଉପଜିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଶାନ୍ତ ରହିପାରେ—