ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଯଂତି ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ନ ସଂଶଯଃ। ଦେଵଦ୍ଵିଜସମୀପସ୍ଥୋନ୍ନସ୍ଯଦାତା ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ସମଗ୍ର ଜୀବନ ଧରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏପରି ଦାନକାରୀ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଵା ପ୍ରମତ୍ତୋ ଵା ପ୍ରସଂଗାଦାଗତୋପି ଵା। ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିରହିତୋ ଵାପି ଶୃଣ୍ଵନ୍ପାପାଦ୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ, ଅସାବଧାନ କିମ୍ବା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଆସିଥିବା, ଏବଂ ଭକ୍ତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଶୁଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଦାନେନ ସଂଯୁତା ଵିପ୍ରାଃ ସୁଖିନୋ ଧର୍ମଭାଗିନଃ। ଯମୋ ଦମୋ ଵୈ ନିଯମଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତତ୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ
ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସୁଖୀ ଓ ଧର୍ମର ଅଂଶୀ ହୁଅନ୍ତି। ନିୟମ, ଦମ, ଏବଂ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ—ଏହି ସବୁକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵିଶେଷେଣ ଦମୋ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ। ଦମସ୍ତେଜୋ ଵର୍ଦ୍ଧଯତି ପଵିତ୍ରୋ ଦମ ଉତ୍ତମଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେଉଛି ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ। ଏହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ତେଜ ଆର୍ଜନ କରାଏ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ।
ଵିପାପ୍ମା ଚୈଵ ତେଜସ୍ଵୀ ପୁରୁଷୋ ଦମତୋ ଭଵେତ୍। ଯେ କେଚିନ୍ନିଯମା ଲୋକେ ଯେ ଚ ଧର୍ମାଶ୍ଶୁଭାନ୍ଵଯାଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଏ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି—
ସର୍ଵଯଜ୍ଞଫଲଂ ଚାପି ଦମସ୍ତେଭ୍ଯୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ତପୋ ଯଜ୍ଞସ୍ତଥା ଦାନଂ ଦମାଦେଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଠାରୁ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ—ସବୁ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କିମରଣ୍ଯେତ୍ଵଦାଂତସ୍ଯ ଦାଂତସ୍ଯାପି କିମାଶ୍ରମେ। ଯତ୍ରଯତ୍ର ଵସେଦ୍ଦାଂତସ୍ତଦରଣ୍ଯଂ ମହାଶ୍ରମଃ
ଯେଉଁଠି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ସେଠି ଅରଣ୍ୟ କ’ଣ କାମର? ଏବଂ ଯେଉଁଠି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଛି, ସେଠି ଆଶ୍ରମ କ’ଣ ଦରକାର? ଯେଉଁଠି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମଣିଷ ବସନ୍ତି, ସେଠି ଅରଣ୍ୟ ଓ ମହାଶ୍ରମ ଅଛି।
ଶୀଲଵୃତ୍ତସମେତସ୍ଯ ନିଗୃହୀତେଂଦ୍ରିଯସ୍ଯ ଚ। ଆର୍ଜଵେ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ଆଶ୍ରମୈଃ କିଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍
ଶିଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା, ସରଳ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଆଶ୍ରମର କ’ଣ ଦରକାର?
ଵନେପି ଦୋଷାଃ ପ୍ରଭଵଂତି ରାଗିଣାଂ ଗୃହେପି ପଂଚେଂଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହସ୍ତପଃ। ଅକୁତ୍ସିତେ କର୍ମଣି ଯଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ନିଵୃତ୍ତରାଗସ୍ଯ ଗୃହଂ ତପୋଵନମ୍
ଯେଉଁମାନେ ରାଗୀ, ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷରେ ପଡନ୍ତି। ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେଉଛି ତପସ୍ୟା। ଯିଏ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଅକୁଟିଳ ଭାବରେ କାମ କରେ, ସେଠି ଘର ମଧ୍ୟ ତପୋବନ ହୁଏ।
ସୁକର୍ମଧର୍ମାର୍ଜିତଜୀଵିତାନାଂ ସଦା ଚ ସଂତୁଷ୍ଯ ଗୃହେ ରତାନାମ୍। ଜିତେଂଦ୍ରିଯାଣାମତିଥିପ୍ରିଯାଣାଂ ଗୃହେପି ଧର୍ମୋ ନିଯମସ୍ଥିତାନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ଜୀବିକା ଉପାର୍ଜନ କରନ୍ତି, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଘରେ ଆସକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଅତିଥି ପ୍ରିୟ ଓ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଅଛି।
ନ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରେ ନିରତସ୍ଯ ମୋକ୍ଷୋ ନ ଵର୍ଣସଂଗେ ନିରତସ୍ଯ ଚୈଵ। ନ ଭୋଜନାଚ୍ଛାଦନ ତତ୍ପରସ୍ଯ ନ ଲୋକଵୃତ୍ତଗ୍ରହଣେରତସ୍ଯ
ଯିଏ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲୀନ, ବର୍ଣ୍ଣଭେଦରେ ଆସକ୍ତ, ଖାଦ୍ୟ-ବସ୍ତ୍ରରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଲୋକର ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ।
ଏକାଂତଶୀଲସ୍ଯ ଦୃଢଵ୍ରତସ୍ଯ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରୀତିନିଵର୍ତକସ୍ଯ। ଅଧ୍ଯାତ୍ମଯୋଗେ ଗତମାନସସ୍ଯ ମୋକ୍ଷୋ ଧ୍ରୁଵଂ ନିତ୍ଯମହିଂସକସ୍ଯ
ଏକାନ୍ତ ଶିଳ ଥିବା, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରୁ ପଛୁଆଇଥିବା, ମନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯୋଗରେ ଲଗାଇଥିବା ଏବଂ ସଦା ଅହିଂସାପରାୟଣ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
ସୁଖଂ ଚ ଦାଂତଃ ସ୍ଵପିତି ସୁଖେନ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯତେ। ସମଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ମନୋ ଯସ୍ଯ ପ୍ରବୁଧ୍ଯତେ
ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖରେ ଶୋଇଥାଏ, ସୁଖରେ ଉଠେ। ଯାହାର ମନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରକୃତ ଜାଗ୍ରୁତି ଆସେ।
ନ ରଥେନ ସୁଖଂ ଯାତି ନ ହଯେନ ନ ଦଂତିନା। ଯଥାତ୍ମନା ଵିନୀତେନ ସୁଖଂ ଯାତି ମହାପଥେ ୩୦୦ 1.19.
ରଥ, ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଯେପରି ସୁଖରେ ଯିବାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆତ୍ମା ସହିତ ବଡ଼ ପଥରେ ସୁଖରେ ଯିବାଯାଏ।
ନ ତୁ କୁର୍ଯାଦ୍ଧରିଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟଃ ସର୍ପୋ ଵାପ୍ଯତିରୋଷିତଃ। ଅରିର୍ଵା ନିତ୍ଯସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯଥାତ୍ମା ଦମଵର୍ଜିତଃ
ଯେପରି ଉତ୍ତେଜିତ ସର୍ପ, କିମ୍ବା ରାଗୀ ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ମୃଗ ଯେପରି କ୍ଷୁଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏଭଳି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିବା ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏମିତି କରେ; ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ଯମଂ ଯମମିତ୍ଯାହୁରାତ୍ମା ଵୈ ଯମ ଉଚ୍ଯତେ। ଆତ୍ମା ଵୈ ଯମିତୋ ଯେନ ସ ଯମସ୍ତୁ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଯମକୁ ନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟମ ବୋଲାଯାଏ। ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ନିୟମ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଯମୋ ଯମ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵୃଥା ତୂଦ୍ଵିଜତେ ଜନଃ। ଆତ୍ମା ଵୈ ଯମିତୋ ଯେନ ଯମସ୍ତସ୍ଯ କରୋତି କିମ୍
ଲୋକେ ଯମକୁ ନିୟମ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅକାରଣ ଭୟ। ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେଠି ଯମ କ’ଣ କରିପାରିବେ?
କ୍ରଵ୍ଯାଦେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଭୂତେଭ୍ଯୋଽଦାନ୍ତେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସଦା ଭଯମ୍। ତେଷାଂ ଵିପ୍ରତିଷେଧାର୍ଥଂ ଦଂଡଃ ସୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ପ୍ରାଣୀ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସଦା ଭୟ ରହିଥାଏ। ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି।
ଦଂଡୋ ରକ୍ଷତି ଭୂତାନି ଦଂଡଃ ପାଲଯତେ ପ୍ରଜାଃ। ନିଵାରଯତି ପାପିଷ୍ଠାନ୍ଦଂଡୋ ଦୁର୍ଜଯ ଏଵ ଵା
ଦଣ୍ଡ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଦଣ୍ଡ ଲୋକମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ। ଦଣ୍ଡ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଅଟକାଏ, ଏହି ଦଣ୍ଡକୁ ଜିତିବା ଅତି କଠିନ।
ଶ୍ଯାମୋ ଯୁଵା ଲୋହିତାକ୍ଷଃ ସର୍ଵଭୂତଭଯାଵହଃ। ଦଂଡଃ ଶାସ୍ତା ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଯସ୍ମିନ୍ଧର୍ମଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଦଣ୍ଡ କଳା, ଯୁବକ, ଲାଲ୍ ଆଖିଅଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିବା। ଦଣ୍ଡ ମାନବମାନେର ଶାସକ, ଯାହାରେ ଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି।
ଅଥାଶ୍ରମେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଦମ ଏଵୋତ୍ତମଂ ଵ୍ରତମ୍। ତାନି ଲିଂଗାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯୈର୍ଦାଂତ ଇତି କୀର୍ତ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯମ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ। କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ସଂଯମୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି।
ଅକାର୍ପଣ୍ଯମପାରୁଷ୍ଯଂ ସଂତୋଷଃ ସୁଵିଧାନତା। ଅନସୂଯା ଗୁରୋଃ ପୂଜା ଦଯା ଭୂତେଷ୍ଵପୈଶୁନମ୍
କଞ୍ଜୁସି ନଥିବା, କଠୋର ନହେବା, ସନ୍ତୋଷ, ଭଲ ଆଚରଣ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା, ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା ନ କରିବା—
ଷଡ୍ଭିରେଷ ଦମଃ ପ୍ରୋକ୍ତ ଋଷିଭିଃ ଶାଂତବୁଦ୍ଧିଭିଃ। ଦଯାଧୀନୌ ଧର୍ମମୋକ୍ଷୌ ତଥା ସ୍ଵର୍ଗଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵ
ଏହି ଛଅଟି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସଂଯମକୁ ଶାନ୍ତମନ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଦୟା ଉପରେ ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ନିର୍ଭର କରେ, ସେପରି ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ।
ଅପମାନେ ନ କୁପ୍ଯେତ ସଂମାନେ ନ ପ୍ରହୃଷ୍ଯତି। ସମଦୁଃଖସୁଖୋ ଧୀରଃ ସ ଶାଂତ ଇତି କୀର୍ତ୍ଯତେ
ଅପମାନ ହେଲେ କ୍ରୋଧ କରେନାହିଁ, ସମ୍ମାନ ମିଳିଲେ ଅତି ଖୁସି ହୁଏନାହିଁ। ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମଭାବ ରଖିଥିବା ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶେତେ ସୁଖଂ ହି ଶାଂତସ୍ତୁ ସୁଖଂ ହି ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯତେ। ଶ୍ରେଯସ୍ତରମତସ୍ତିଷ୍ଠେଦଵମନ୍ତା ଵିନଶ୍ଯତି
ଶାନ୍ତ ଲୋକ ସୁଖରେ ଶୁଏ, ସୁଖରେ ଜାଗେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗରେ ରହେ, କିନ୍ତୁ ଅବମାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଅପମାନିତସ୍ତୁ ନ ଧ୍ଯାଯେତ୍ତସ୍ଯ ପାପଂ କଦାଚନ। ସ୍ଵଧର୍ମମପି ଚାଵେକ୍ଷ୍ଯ ପରଧର୍ମଂ ନ ଦୂଷଯେତ୍
ଅପମାନ ହେଲେ ସେ ତାହାକୁ ଭାବେନାହିଁ, କେବେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରେନାହିଁ। ନିଜର ଧର୍ମ ଭାବି, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରେନାହିଁ।
ଆତ୍ମାନମପି ଜାନୀଯାତ୍ପରଂ ଦୋଷୈସ୍ତୁ ନାକ୍ଷିପେତ୍। ମଂତ୍ରୈର୍ହୀନଂ କ୍ରିଯାଭିର୍ଵା ଜନ୍ମନାପ୍ଯଥଵା ପୁନଃ
ନିଜକୁ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ପାଇଁ ଦୋଷାରୋପ କରେନାହିଁ—ମନ୍ତ୍ର ନଥିବା, କ୍ରିୟା ନଥିବା, ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣରେ।
ଦମଶ୍ଛାଦଯତେ ସର୍ଵଂ ହୀନମଂଗଂ ପଟୋ ଯଥା। ଅଧୀଯତେ ନିରର୍ଥନ୍ତେ ନାଭିଜାନଂତି ଯେ ଦମମ୍
ଯେପରି ଏକ କପଡ଼ା ଦୁର୍ବଳ ଅଙ୍ଗକୁ ଢାକିଦିଏ, ସେପରି ସଂଯମ ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗୁଣକୁ ଢାକିଦିଏ। ଯେମାନେ ସଂଯମକୁ ଚିହ୍ନିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅର୍ଥହୀନ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ହି ଦମୋ ମୂଲଂ ଦମୋ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ। ଯୋ ହ୍ଯାତ୍ମନସ୍ତୁଲଯତେ ସୁଵର୍ଣଂ ତୁଲଯା ଦମମ୍
ଶିକ୍ଷାର ମୂଳ ହେଉଛି ସଂଯମ; ସଂଯମ ହେଉଛି ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ। ଯିଏ ସଂଯମକୁ ସୁନା ସହିତ ତୁଳନା କରେ—
ସ ତେନ ଧୃତିମାନ୍ଖ୍ଯାତୋ ନ ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ମୋହିତଃ। ଵ୍ରତାନାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ଦମ ଏଵ ପରାଯଣମ୍
ସେ ଧୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ବୋଲି ପରିଚିତ, ଧନରେ ମୁଗ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ। ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯମ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।