ଯୋସୌ ପ୍ରାଣାଂତିକୋ ରୋଗସ୍ତାଂ ତୃଷ୍ଣାଂ ତ୍ଯଜତଃ ସୁଖଂ। ଚାଂଡାଲ ଉଵାଚ। ଉଗ୍ରାଦିତୋ ଭଯାଦ୍ଯସ୍ମାଦ୍ବିଭ୍ଯତୀ ମେ ମହେଶ୍ଵରାଃ
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ରୋଗ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ସୁଖ ପାଏ। ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ: ମୁଁ ଯେଉଁଠାରୁ ଭୟ କରେ, ମହାଦେବମାନେ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ଭୟଭୀତ।
ବଲୀଯସୋ ଦୁର୍ବଲଵତ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚୈଵ ବିଭେମ୍ଯହମ୍। ପଶୁସଖ ଉଵାଚ। ଯଦାଚରଂତି ଵିଦ୍ଵାଂସଃ ସଦା ଧର୍ମପରାଯଣାଃ
ମୋଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଭୟ କରେ, ଏବଂ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରେ। ପଶୁମିତ୍ର କହିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ବିଦ୍ୱାନ ଏବଂ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ, ସେମାନେ ଯାହା କରନ୍ତି—
ତଦେଵ ଵିଦୁଷା କାର୍ଯମାତ୍ମନୋ ହିତମିଚ୍ଛତା। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ହେମଗର୍ଭାଣି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତାନି ଫଲାନି ଵୈ
ଯେଉଁ କାମ କରିବା ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ, ନିଜ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ସେଇ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କହି, ସେମାନେ ସେ ସୁନାର ଅଣ୍ଡାଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେଠାରେ ମିଳୁଥିବା ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ଋଷଯୋ ଜଗ୍ମୁରନ୍ଯତ୍ର ସର୍ଵ ଏଵ ଦୃଢଵ୍ରତାଃ। ତତସ୍ତେ ଵିଚରଂତୋ ଵୈ ମଧ୍ଯମଂ ପୁଷ୍କରଂ ଗତାଃ
ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏଭଳି ଘୁରିବା ସମୟରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟମ ପୁଷ୍କରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଦଦୃଶୁଃ ସହସା ପ୍ରାପ୍ତଂ ପରିଵ୍ରାଜଂ ଶୁନଃସଖଂ। ତେନେହ ସହିତାସ୍ତତ୍ର ଗତ୍ଵା କିଂଚିଦ୍ଵନାଂତରଂ
ସେଠାରେ ସେମାନେ ହଠାତ୍ ଏକ ଭିକ୍ଷୁକ ଶୁନଃସଖଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ, ସେଙ୍କୁ ସହିତ ଆଉ ଥୋଡ଼ିକ ଅଗ୍ରକୁ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସରଃ ପରମପଶ୍ଯଂତ ଵୃତଂ ପଦ୍ମୈର୍ଜଲାଶଯମ୍। ନିଵିଷ୍ଟାଃ ସରସସ୍ତୀରେ ଚିଂତଯଂତୋ ଗତିଂ ଶୁଭାମ୍
ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ପୋଖରୀ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପଦ୍ମଫୁଲରେ ଢାକା ଥିଲା, ଏକ ଜଳାଶୟ। ପୋଖରୀର କୂଳରେ ବସି, ସେମାନେ ଭଲ ଉପାୟ ବିଚାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଶୁନଃସଖୋ ମୁନୀନ୍ସର୍ଵାନୁଵାଚ କ୍ଷୁଧିତାଂସ୍ତଦା। ସର୍ଵେ ଵଦଂତୁ ସହିତାଃ କୀଦୃଶୀ କ୍ଷୁତ୍ପ୍ରଵେଦନା
ତେବେ ଶୁନଃସଖ ଭିକ୍ଷୁକ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭୁଖା ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସମସ୍ତେ ଏକାଠି କହ, ଏହି ଭୁଖର ଅନୁଭୂତି କେମିତି ଲାଗେ?'
ତମୂଚୁଃ ସହିତାସ୍ତେ ତୁ ପରିଵ୍ରାଜଂ ଶୁନଃସଖଂ। ଋଷଯ ଊଚୁଃ। ଶକ୍ତିଖଡ୍ଗଗଦାଭିଶ୍ଚ ଚକ୍ରତୋମରସାଯକୈଃ
ତା'ପରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଶୁନଃସଖ ଭିକ୍ଷୁକଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ବଣ, ତଳୱାର, ଗଦା, ଚକ୍ର, କୁହାଡ଼ି, ତୀର—
ବାଧିତେ ଵେଦନା ଯା ତୁ କ୍ଷୁଧଯା ସାପି ନିର୍ଜିତା। ଶ୍ଵାସକୁଷ୍ଠକ୍ଷଯାଷ୍ଠୀଲୀ ଜ୍ଵରାପସ୍ମାର ଶୂଲକୈଃ
'ଏମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ଭୁଖ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଶ୍ୱାସ, କୁଷ୍ଠ, କ୍ଷୟ, ଅଙ୍ଗବିକଳତା, ଜ୍ୱର, ମୃଗୀ, ଶୂଳ—
ଵ୍ଯାଧିଭିର୍ଜନିତା ସାପି କ୍ଷୁଧାଯା ନାଧିକା ଭଵେତ୍। ହିରଣ୍ଯାଂଗଦକେଯୂରମକୁଟୋଜ୍ଜ୍ଵଲକୁଂଡଲାଃ
'ଏମାନେ ଦେଇ ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ତାହା ଭୁଖର ଚାପେ ଅଧିକ ହୁଏ ନାହିଁ। ସୁନାର ବାହୁବନ୍ଧ, କଙ୍କଣ, ମୁକୁଟ, ଜଳନ୍ତା କୁଣ୍ଡଳ—
କ୍ଷୁଧାଯାଂ ନ ଵିରାଜଂତେ ତତ୍ର ଯେ ସଂସ୍ଥିତା ନରାଃ। ଯଥା ଭୂମିଗତଂ ତୋଯଂ ରଵିରଶ୍ମିର୍ଵିକର୍ଷତି
'ଭୁଖା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଏମାନେ ଅଳଙ୍କାର ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଉଠାଇନେଇଥାଏ—
ତଦ୍ଵଚ୍ଛରୀରଜା ନାଡ୍ଯଃ ଶୋଷ୍ଯଂତେ ଜଠରାଗ୍ନିନା। ନ ଶୃଣୋତି ନ ଚାଘ୍ରାତି ଚକ୍ଷୁଷା ନୈଵ ପଶ୍ଯତି
'ସେପରି ଶରୀରର ନାଳୀମାନେ ଭି ଭୁଖର ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଲୋକେ ଶୁଣିପାରେ ନାହିଁ, ଘ୍ରାଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ—
ଦହ୍ଯତେ କ୍ଷୀଯତେ ମୂଢଃ ଶୁଷ୍ଯତେ କ୍ଷୁଧଯାର୍ଦିତଃ। ନ ପୂର୍ଵାଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଚାପି ପଶ୍ଚିମାଂ ନୋତ୍ତରାମପି
'ଭୁଖର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଲୋକ ଦହିଯାଏ, କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ, ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ, ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ସେ ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର—କିଛି ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ ନାହିଁ—
ନ ଚାଧୋ ନୈଵ ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଚ କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟୋ ହି ଵିଂଦତି। ମୂକତ୍ଵଂ ବଧିରତ୍ଵଂ ଚ ଜଡତ୍ଵମଥ ପଂଗୁତା
'ନ ତଳେ, ନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଭୁଖା ଲୋକ ଜାଣିପାରେ। ମୌନତା, ବେହେରାପନ, ମୂର୍ଖତା, ଏବଂ ଲଙ୍ଗଡ଼ାପନ—
ଭୈରଵତ୍ଵମମର୍ଯାଦଂ କ୍ଷୁଧାଯାଂ ସଂପ୍ରଵର୍ଦ୍ଧତେ। ଜନକଂ ଜନନୀଂ ପୁତ୍ରାନ୍ଭାର୍ଯାଂ ଦୁହିତରଂ ତଥା
'ଭୁଖରେ ଭୟଙ୍କରତା ଏବଂ ଅନିୟମିତତା ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଲୋକେ ବାପା, ମାଆ, ପୁଅ, ଝିଅ, ଜଣାନୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ—
ଭ୍ରାତରଂ ସ୍ଵଜନଂ ଵାପି ତ୍ଯଜତି କ୍ଷୁଧଯାର୍ଦିତଃ। ନ ପିତୄନ୍ପୂଜଯେତ୍ସମ୍ଯକ୍ଦେଵଂ ଚାପି ଗୁରୁଂ ତଥା
'ଭାଇ କିମ୍ବା ନିଜ ଜଣକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଖା ଲୋକ ତ୍ୟାଗ କରେ। ସେ ପିତୃପୁରୁଷ, ଦେବତା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ପୂଜା କରେ ନାହିଁ—
ଋଷୀନୁପଗତାଂଶ୍ଚାପି କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟୋ ନ ଵିଂଦତି। ଏଵମନ୍ନଵିହୀନସ୍ଯ ଭଵଂତ୍ଯେତାନି ଦେହିନାଂ
'ଏବଂ ଆସିଥିବା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୁଖା ଲୋକ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ନବିହୀନ ଦେହୀମାନେ ଉପରେ ଆସେ।'
ତଦେଵଂ ସଂପ୍ରଯଚ୍ଛେତ ଅନ୍ନଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ। ବ୍ରହ୍ମଭୂତସ୍ତତଃ ସୋଥ ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ ମୋଦତେ
ଏହିପରି ଭାବରେ, ଜଣେ ଲୋକ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ରହେ।
ସୁସଂସ୍କୃତଂ ଚ ଯୋପ୍ଯନ୍ନଂ ଦଦ୍ଯାଦହରହର୍ଦ୍ଵିଜେ। ଯଃ ପଠେଦନ୍ନଦାନଂ ତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଚୈଵ ଵିଶେଷତଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଭଲ ଭାବରେ ପକାଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ଅନ୍ନଦାନ ବିଷୟରେ ପଢ଼େ, ବିଶେଷକରି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ—
ଏକାଗ୍ରମାନସୋ ଭୂତ୍ଵା ଅମାଵସ୍ଯେଂଦୁସଂକ୍ଷଯେ। ଭୂତୋପଘାତସଂପୂର୍ଣେ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଶ୍ରାଵଯତେ ସଦା
ଏକାଗ୍ର ମନ ରଖି, ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଷ୍ଟମୀରେ, ଯେଉଁଠି ଭୂତମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ସେ ସଦା ଏହାକୁ ଶ୍ରବଣ କରାଏ।
ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଯଂତି ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ନ ସଂଶଯଃ। ଦେଵଦ୍ଵିଜସମୀପସ୍ଥୋନ୍ନସ୍ଯଦାତା ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ସମଗ୍ର ଜୀବନ ଧରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏପରି ଦାନକାରୀ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଵା ପ୍ରମତ୍ତୋ ଵା ପ୍ରସଂଗାଦାଗତୋପି ଵା। ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିରହିତୋ ଵାପି ଶୃଣ୍ଵନ୍ପାପାଦ୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ, ଅସାବଧାନ କିମ୍ବା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଆସିଥିବା, ଏବଂ ଭକ୍ତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଶୁଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଦାନେନ ସଂଯୁତା ଵିପ୍ରାଃ ସୁଖିନୋ ଧର୍ମଭାଗିନଃ। ଯମୋ ଦମୋ ଵୈ ନିଯମଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତତ୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ
ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସୁଖୀ ଓ ଧର୍ମର ଅଂଶୀ ହୁଅନ୍ତି। ନିୟମ, ଦମ, ଏବଂ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ—ଏହି ସବୁକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵିଶେଷେଣ ଦମୋ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ। ଦମସ୍ତେଜୋ ଵର୍ଦ୍ଧଯତି ପଵିତ୍ରୋ ଦମ ଉତ୍ତମଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେଉଛି ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ। ଏହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ତେଜ ଆର୍ଜନ କରାଏ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ।
ଵିପାପ୍ମା ଚୈଵ ତେଜସ୍ଵୀ ପୁରୁଷୋ ଦମତୋ ଭଵେତ୍। ଯେ କେଚିନ୍ନିଯମା ଲୋକେ ଯେ ଚ ଧର୍ମାଶ୍ଶୁଭାନ୍ଵଯାଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଏ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି—
ସର୍ଵଯଜ୍ଞଫଲଂ ଚାପି ଦମସ୍ତେଭ୍ଯୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ତପୋ ଯଜ୍ଞସ୍ତଥା ଦାନଂ ଦମାଦେଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଠାରୁ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ—ସବୁ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କିମରଣ୍ଯେତ୍ଵଦାଂତସ୍ଯ ଦାଂତସ୍ଯାପି କିମାଶ୍ରମେ। ଯତ୍ରଯତ୍ର ଵସେଦ୍ଦାଂତସ୍ତଦରଣ୍ଯଂ ମହାଶ୍ରମଃ
ଯେଉଁଠି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ସେଠି ଅରଣ୍ୟ କ’ଣ କାମର? ଏବଂ ଯେଉଁଠି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଛି, ସେଠି ଆଶ୍ରମ କ’ଣ ଦରକାର? ଯେଉଁଠି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମଣିଷ ବସନ୍ତି, ସେଠି ଅରଣ୍ୟ ଓ ମହାଶ୍ରମ ଅଛି।
ଶୀଲଵୃତ୍ତସମେତସ୍ଯ ନିଗୃହୀତେଂଦ୍ରିଯସ୍ଯ ଚ। ଆର୍ଜଵେ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ଆଶ୍ରମୈଃ କିଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍
ଶିଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା, ସରଳ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଆଶ୍ରମର କ’ଣ ଦରକାର?
ଵନେପି ଦୋଷାଃ ପ୍ରଭଵଂତି ରାଗିଣାଂ ଗୃହେପି ପଂଚେଂଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହସ୍ତପଃ। ଅକୁତ୍ସିତେ କର୍ମଣି ଯଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ନିଵୃତ୍ତରାଗସ୍ଯ ଗୃହଂ ତପୋଵନମ୍
ଯେଉଁମାନେ ରାଗୀ, ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷରେ ପଡନ୍ତି। ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେଉଛି ତପସ୍ୟା। ଯିଏ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଅକୁଟିଳ ଭାବରେ କାମ କରେ, ସେଠି ଘର ମଧ୍ୟ ତପୋବନ ହୁଏ।
ସୁକର୍ମଧର୍ମାର୍ଜିତଜୀଵିତାନାଂ ସଦା ଚ ସଂତୁଷ୍ଯ ଗୃହେ ରତାନାମ୍। ଜିତେଂଦ୍ରିଯାଣାମତିଥିପ୍ରିଯାଣାଂ ଗୃହେପି ଧର୍ମୋ ନିଯମସ୍ଥିତାନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ଜୀବିକା ଉପାର୍ଜନ କରନ୍ତି, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଘରେ ଆସକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଅତିଥି ପ୍ରିୟ ଓ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଅଛି।