ସୁଖାର୍ଥୀ ପୁରୁଷସ୍ତସ୍ମାତ୍ସଂତୁଷ୍ଟଃ ସଂତତଂ ଭଵେତ୍। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ। କାମଂ କାମଯମାନସ୍ଯ ଯଦି କାମଃ ସମୃଦ୍ଧ୍ଯତି
ଏହିପରି, ଯିଏ ସୁଖ ଚାହେ, ସେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଉଚିତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ଯଦି ଏକ ଆଶା ପୂରଣ ହୁଏ—
ଅଥୈନମପରଃ କାମୋ ଭୂଯୋ ଵିଧ୍ଯତି ବାଣଵତ୍। ନ ଜାତୁକାମଃ କାମାନାମୁପଭୋଗେନ ଶାମ୍ଯତି
ତେବେ ଆଉ ଏକ ଆଶା ପୁଣି ତାକୁ ବାଣ ଭଳି ବିଧିଯାଏ; ଆଶା କେବେ ଉପଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ହଵିଷା କୃଷ୍ଣଵର୍ତ୍ମେଵ ଭୂଯ ଏଵାଭିଵର୍ଦ୍ଧତେ। କାମାନଭିଲଷନ୍ମୋହାନ୍ନ ନରଃ ସୁଖମେଧତେ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଘିଅ ଦେଲେ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଆଶା ମଧ୍ୟ ଆଉ ଅଧିକ ବଢ଼େ; ଯିଏ ମୂଢ଼ତାରେ ଆଶାକୁ ଧରି ରହିଥାଏ, ସେ କେବେ ସୁଖ ପାଏ ନାହିଁ।
ଶ୍ଯେନାଲଯତରୁଚ୍ଛାଯାଂ ଵ୍ରଜନ୍ନିଵ କପିଂଜଲଃ। ଚତୁସ୍ସାଗରପର୍ଯନ୍ତାଂ ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍
ଯେପରି ଏକ କପିଞ୍ଜଳ ପକ୍ଷୀ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀ ଥିବା ଗଛର ଛାୟାକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଯିଏ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚାରି ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଭୋଗ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ତୁଲ୍ଯାଶ୍ମକାଞ୍ଚନୋଯଶ୍ଚ ସକୃତାର୍ଥୋ ନ ପାର୍ଥିଵଃ। ଜମଦଗ୍ନିରୁଵାଚ। ପ୍ରତିଗ୍ରହସମର୍ଥୋପି ନାଦତ୍ତେ ଯଃ ପ୍ରତିଗ୍ରହମ୍
ଯିଏ ଏକଥର ନିଜ କାମନା ପୂରଣ କରିଛି, ସେ ପାଇଁ ପାଥର ଓ ସୁନା ସମାନ; ରାଜା ନୁହେଁ। ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ:
ଯେ ଲୋକା ଦାନଶୀଲାନାଂ ସ ତାନାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତାନ୍। ଯୋର୍ଥାନିଚ୍ଛେନ୍ନୃପାଦ୍ଵିପ୍ରଃ ଶୋଚିତଵ୍ଯୋ ମହର୍ଷିଭିଃ
ଯିଏ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦାନ ନେଇପାରିବା ସମର୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ନେଉନାହାଁତି, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ଧନ ଚାହିଁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ଦୟା କରନ୍ତି।
ନ ସ ପଶ୍ଯତି ମୂଢାତ୍ମା ନରକେ ଯାତନାଭଯମ୍। ପ୍ରତିଗ୍ରହସମର୍ଥୋପି ନ ପ୍ରସଜ୍ଯେତ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହେ
ଏମିତି ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ନରକର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୟକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ; ଦାନ ନେଇପାରିବା ସମର୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦାନ ନେବାରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ପ୍ରତିଗ୍ରହେଣ ଵିପ୍ରାଣାଂ ବ୍ରାହ୍ମଂ ତେଜଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି। ପ୍ରତିଗ୍ରହସମର୍ଥାନାଂ ନିଵୃତ୍ତାନାଂ ପ୍ରତିଗ୍ରହାତ୍
ଦାନ ନେବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଦାନ ନେଇପାରିବା ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦାନ ନେଉନାହାଁତି, ସେମାନେ ଦାତାଙ୍କ ସହିତ ସେଇ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି।
ଯ ଏଵ ଦଦତାଂ ଲୋକାସ୍ତ ଏଵାପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତାମ୍। ଅରୁନ୍ଧତ୍ଯୁଵାଚ। ବିସତଂତୁର୍ଯଥାନିତ୍ଯମଂଭସ୍ଥସ୍ସତତଂ ଵିଶେତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଲୋକ ଦାନ ନେଇନଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ଅରୁନ୍ଧତୀ କହିଲେ: ଯେପରି ବିସ ତନ୍ତୁ ସଦା ପାଣିରେ ରହିଥାଏ—
ତୃଷ୍ଣା ଚୈଵମନାଦ୍ଯଂତା ତଥା ଦେହଗତା ସଦା। ଯା ଦୁସ୍ତ୍ଯଜା ଦୁର୍ମତିଭିର୍ଯା ନ ଜୀର୍ଯତି ଜୀର୍ଯତଃ
ସେପରି ତୃଷ୍ଣା ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ, ସଦା ଦେହରେ ରହିଥାଏ; ମୂଢ଼ମନେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେହ ଝରିଯିବା ସହିତ ଏହା କେବେ ଝରେନାହିଁ।
ଯୋସୌ ପ୍ରାଣାଂତିକୋ ରୋଗସ୍ତାଂ ତୃଷ୍ଣାଂ ତ୍ଯଜତଃ ସୁଖଂ। ଚାଂଡାଲ ଉଵାଚ। ଉଗ୍ରାଦିତୋ ଭଯାଦ୍ଯସ୍ମାଦ୍ବିଭ୍ଯତୀ ମେ ମହେଶ୍ଵରାଃ
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ରୋଗ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ସୁଖ ପାଏ। ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ: ମୁଁ ଯେଉଁଠାରୁ ଭୟ କରେ, ମହାଦେବମାନେ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ଭୟଭୀତ।
ବଲୀଯସୋ ଦୁର୍ବଲଵତ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚୈଵ ବିଭେମ୍ଯହମ୍। ପଶୁସଖ ଉଵାଚ। ଯଦାଚରଂତି ଵିଦ୍ଵାଂସଃ ସଦା ଧର୍ମପରାଯଣାଃ
ମୋଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଭୟ କରେ, ଏବଂ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରେ। ପଶୁମିତ୍ର କହିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ବିଦ୍ୱାନ ଏବଂ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ, ସେମାନେ ଯାହା କରନ୍ତି—
ତଦେଵ ଵିଦୁଷା କାର୍ଯମାତ୍ମନୋ ହିତମିଚ୍ଛତା। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ହେମଗର୍ଭାଣି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତାନି ଫଲାନି ଵୈ
ଯେଉଁ କାମ କରିବା ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ, ନିଜ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ସେଇ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କହି, ସେମାନେ ସେ ସୁନାର ଅଣ୍ଡାଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେଠାରେ ମିଳୁଥିବା ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ଋଷଯୋ ଜଗ୍ମୁରନ୍ଯତ୍ର ସର୍ଵ ଏଵ ଦୃଢଵ୍ରତାଃ। ତତସ୍ତେ ଵିଚରଂତୋ ଵୈ ମଧ୍ଯମଂ ପୁଷ୍କରଂ ଗତାଃ
ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏଭଳି ଘୁରିବା ସମୟରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟମ ପୁଷ୍କରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଦଦୃଶୁଃ ସହସା ପ୍ରାପ୍ତଂ ପରିଵ୍ରାଜଂ ଶୁନଃସଖଂ। ତେନେହ ସହିତାସ୍ତତ୍ର ଗତ୍ଵା କିଂଚିଦ୍ଵନାଂତରଂ
ସେଠାରେ ସେମାନେ ହଠାତ୍ ଏକ ଭିକ୍ଷୁକ ଶୁନଃସଖଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ, ସେଙ୍କୁ ସହିତ ଆଉ ଥୋଡ଼ିକ ଅଗ୍ରକୁ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସରଃ ପରମପଶ୍ଯଂତ ଵୃତଂ ପଦ୍ମୈର୍ଜଲାଶଯମ୍। ନିଵିଷ୍ଟାଃ ସରସସ୍ତୀରେ ଚିଂତଯଂତୋ ଗତିଂ ଶୁଭାମ୍
ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ପୋଖରୀ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପଦ୍ମଫୁଲରେ ଢାକା ଥିଲା, ଏକ ଜଳାଶୟ। ପୋଖରୀର କୂଳରେ ବସି, ସେମାନେ ଭଲ ଉପାୟ ବିଚାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଶୁନଃସଖୋ ମୁନୀନ୍ସର୍ଵାନୁଵାଚ କ୍ଷୁଧିତାଂସ୍ତଦା। ସର୍ଵେ ଵଦଂତୁ ସହିତାଃ କୀଦୃଶୀ କ୍ଷୁତ୍ପ୍ରଵେଦନା
ତେବେ ଶୁନଃସଖ ଭିକ୍ଷୁକ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭୁଖା ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସମସ୍ତେ ଏକାଠି କହ, ଏହି ଭୁଖର ଅନୁଭୂତି କେମିତି ଲାଗେ?'
ତମୂଚୁଃ ସହିତାସ୍ତେ ତୁ ପରିଵ୍ରାଜଂ ଶୁନଃସଖଂ। ଋଷଯ ଊଚୁଃ। ଶକ୍ତିଖଡ୍ଗଗଦାଭିଶ୍ଚ ଚକ୍ରତୋମରସାଯକୈଃ
ତା'ପରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଶୁନଃସଖ ଭିକ୍ଷୁକଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ବଣ, ତଳୱାର, ଗଦା, ଚକ୍ର, କୁହାଡ଼ି, ତୀର—
ବାଧିତେ ଵେଦନା ଯା ତୁ କ୍ଷୁଧଯା ସାପି ନିର୍ଜିତା। ଶ୍ଵାସକୁଷ୍ଠକ୍ଷଯାଷ୍ଠୀଲୀ ଜ୍ଵରାପସ୍ମାର ଶୂଲକୈଃ
'ଏମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ଭୁଖ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଶ୍ୱାସ, କୁଷ୍ଠ, କ୍ଷୟ, ଅଙ୍ଗବିକଳତା, ଜ୍ୱର, ମୃଗୀ, ଶୂଳ—
ଵ୍ଯାଧିଭିର୍ଜନିତା ସାପି କ୍ଷୁଧାଯା ନାଧିକା ଭଵେତ୍। ହିରଣ୍ଯାଂଗଦକେଯୂରମକୁଟୋଜ୍ଜ୍ଵଲକୁଂଡଲାଃ
'ଏମାନେ ଦେଇ ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ତାହା ଭୁଖର ଚାପେ ଅଧିକ ହୁଏ ନାହିଁ। ସୁନାର ବାହୁବନ୍ଧ, କଙ୍କଣ, ମୁକୁଟ, ଜଳନ୍ତା କୁଣ୍ଡଳ—
କ୍ଷୁଧାଯାଂ ନ ଵିରାଜଂତେ ତତ୍ର ଯେ ସଂସ୍ଥିତା ନରାଃ। ଯଥା ଭୂମିଗତଂ ତୋଯଂ ରଵିରଶ୍ମିର୍ଵିକର୍ଷତି
'ଭୁଖା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଏମାନେ ଅଳଙ୍କାର ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଉଠାଇନେଇଥାଏ—
ତଦ୍ଵଚ୍ଛରୀରଜା ନାଡ୍ଯଃ ଶୋଷ୍ଯଂତେ ଜଠରାଗ୍ନିନା। ନ ଶୃଣୋତି ନ ଚାଘ୍ରାତି ଚକ୍ଷୁଷା ନୈଵ ପଶ୍ଯତି
'ସେପରି ଶରୀରର ନାଳୀମାନେ ଭି ଭୁଖର ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଲୋକେ ଶୁଣିପାରେ ନାହିଁ, ଘ୍ରାଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ—
ଦହ୍ଯତେ କ୍ଷୀଯତେ ମୂଢଃ ଶୁଷ୍ଯତେ କ୍ଷୁଧଯାର୍ଦିତଃ। ନ ପୂର୍ଵାଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଚାପି ପଶ୍ଚିମାଂ ନୋତ୍ତରାମପି
'ଭୁଖର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଲୋକ ଦହିଯାଏ, କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ, ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ, ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ସେ ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର—କିଛି ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ ନାହିଁ—
ନ ଚାଧୋ ନୈଵ ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଚ କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟୋ ହି ଵିଂଦତି। ମୂକତ୍ଵଂ ବଧିରତ୍ଵଂ ଚ ଜଡତ୍ଵମଥ ପଂଗୁତା
'ନ ତଳେ, ନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଭୁଖା ଲୋକ ଜାଣିପାରେ। ମୌନତା, ବେହେରାପନ, ମୂର୍ଖତା, ଏବଂ ଲଙ୍ଗଡ଼ାପନ—
ଭୈରଵତ୍ଵମମର୍ଯାଦଂ କ୍ଷୁଧାଯାଂ ସଂପ୍ରଵର୍ଦ୍ଧତେ। ଜନକଂ ଜନନୀଂ ପୁତ୍ରାନ୍ଭାର୍ଯାଂ ଦୁହିତରଂ ତଥା
'ଭୁଖରେ ଭୟଙ୍କରତା ଏବଂ ଅନିୟମିତତା ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଲୋକେ ବାପା, ମାଆ, ପୁଅ, ଝିଅ, ଜଣାନୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ—
ଭ୍ରାତରଂ ସ୍ଵଜନଂ ଵାପି ତ୍ଯଜତି କ୍ଷୁଧଯାର୍ଦିତଃ। ନ ପିତୄନ୍ପୂଜଯେତ୍ସମ୍ଯକ୍ଦେଵଂ ଚାପି ଗୁରୁଂ ତଥା
'ଭାଇ କିମ୍ବା ନିଜ ଜଣକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଖା ଲୋକ ତ୍ୟାଗ କରେ। ସେ ପିତୃପୁରୁଷ, ଦେବତା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ପୂଜା କରେ ନାହିଁ—
ଋଷୀନୁପଗତାଂଶ୍ଚାପି କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟୋ ନ ଵିଂଦତି। ଏଵମନ୍ନଵିହୀନସ୍ଯ ଭଵଂତ୍ଯେତାନି ଦେହିନାଂ
'ଏବଂ ଆସିଥିବା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୁଖା ଲୋକ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ନବିହୀନ ଦେହୀମାନେ ଉପରେ ଆସେ।'
ତଦେଵଂ ସଂପ୍ରଯଚ୍ଛେତ ଅନ୍ନଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ। ବ୍ରହ୍ମଭୂତସ୍ତତଃ ସୋଥ ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ ମୋଦତେ
ଏହିପରି ଭାବରେ, ଜଣେ ଲୋକ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ରହେ।
ସୁସଂସ୍କୃତଂ ଚ ଯୋପ୍ଯନ୍ନଂ ଦଦ୍ଯାଦହରହର୍ଦ୍ଵିଜେ। ଯଃ ପଠେଦନ୍ନଦାନଂ ତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଚୈଵ ଵିଶେଷତଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଭଲ ଭାବରେ ପକାଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ଅନ୍ନଦାନ ବିଷୟରେ ପଢ଼େ, ବିଶେଷକରି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ—
ଏକାଗ୍ରମାନସୋ ଭୂତ୍ଵା ଅମାଵସ୍ଯେଂଦୁସଂକ୍ଷଯେ। ଭୂତୋପଘାତସଂପୂର୍ଣେ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଶ୍ରାଵଯତେ ସଦା
ଏକାଗ୍ର ମନ ରଖି, ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଷ୍ଟମୀରେ, ଯେଉଁଠି ଭୂତମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ସେ ସଦା ଏହାକୁ ଶ୍ରବଣ କରାଏ।