ଅତ୍ରିରୁଵାଚ। ନାସ୍ମହେ ମୂଢଵିଜ୍ଞାନା ନାସ୍ମହେ ମଂଦବୁଦ୍ଧଯଃ। ହୈମାନୀମାନି ଜାନୀମଃ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧାଃ ସ୍ମ ଜ୍ଞାନିନଃ
ଅତ୍ରି କହିଲେ—ଆମେ ମୂଢ଼ ବୁଦ୍ଧିର ନୁହେଁ, ଆମେ ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧିର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏଗୁଡିକ ସୁନା ବୋଲି ଆମେ ଜାଣୁଛୁ, କାରଣ ଆମେ ଜାଗୃତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ।
ଇହୈଵେଦଂ ଵସୁପ୍ରୀତ୍ଯୈ ପ୍ରେତ୍ଯ ଵୈକୁଂଠିତୋଦଯଂ। ତସ୍ମାନ୍ନ ଗ୍ରାହ୍ଯମେଵୈତତ୍ସୁଖମାନଂତ୍ଯମିଚ୍ଛତା
ଏଠାରେ ଏହା ଧନର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହା ଭଗବତ୍ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ। ତେଣୁ ଯିଏ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ଚାହେ, ସେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶତେନଗୁଣିତଂ ନିଷ୍କଂ ସହସ୍ରେଣ ସମନ୍ଵିତମ୍। ଯଶ୍ଚାନ୍ଯତଃ ପ୍ରତୀଚ୍ଛେତ୍ସ ପାପିଷ୍ଟାଂ ଲଭତେ ଗତିମ୍
ଯେଉଁଠାରୁ ଏକ ନିଷ୍କ ଶତଗୁଣ ଓ ହଜାର ସହିତ ମିଳିଥାଏ, ଯଦି କେହି ଅନ୍ୟଠାରୁ ନେଇଥାଏ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଅଧମ ଗତି ପାଏ।
ଯତ୍ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵ୍ରୀହିଯଵଂ ହିରଣ୍ଯଂ ପଶଵଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ନୂନଂ ନୈକସ୍ଯ ପର୍ଯାପ୍ତମିତି ମତ୍ଵା ଶମଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଧାନ, ଯବ, ସୁନା, ପଶୁ, ଓ ମହିଳା ଏକ ଲୋକ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ—ଏହି ଭାବନା କରି ଲୋକେ ସନ୍ତୋଷରେ ରହିବା ଉଚିତ୍।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ। ତପସାଂ ସଂଚଯୋ ଯସ୍ଯ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ଯସ୍ଯ ସଂଚଯଃ। ତପଃସଂଚଯ ଏଵେହ ଵିଶିଷ୍ଟୋ ଧନସଂଚଯାତ୍
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ତପସ୍ୟା ରହିଛି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ତପସ୍ୟାର ସଞ୍ଚୟ ଅଛି; ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ଧନ ଅଛି, ସେମାନେ ଧନର ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ଏଠି ତପସ୍ୟାର ସଞ୍ଚୟ ଧନର ସଞ୍ଚୟଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ତ୍ଯଜତଃ ସଂଚଯାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଯାଂତି ନାଶମୁପଦ୍ରଵାଃ। ନହି ସଂଚଯଵାନ୍କଶ୍ଚିଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ନିରୁପଦ୍ରଵଃ
ଯେତେବେଳେ କେହି ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ; କାରଣ, ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରୁଥିବା କେହି ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
ଯଥାଯଥା ନ ଗୃହ୍ଣାତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽସତ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହମ୍। ତଥା ତସ୍ଯ ହି ସଂତୋଷାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଂ ତେଜୋ ଵିଵର୍ଦ୍ଧତେ
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନୁଚିତ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାରୁ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେଜ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଅକିଂଚନତ୍ଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ତୁଲଯା ସମତୋଲଯତ୍। ଅକିଂଚନତ୍ଵମଧିକଂ ରାଜ୍ଯାଦପି ହିତାତ୍ମନଃ
ସେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ରାଜ୍ୟକୁ ତୁଳାରେ ଭାର କଲେ; ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ରାଜ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ। ଅନର୍ଥୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯୈଷ ଯସ୍ତ୍ଵର୍ଥନିଚଯୋ ମହାନ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ବହୁତ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଏକ ଅପକୃତି।
ଅର୍ଥୈଶ୍ଵର୍ଯଵିମୂଢୋ ହି ଶ୍ରେଯସୋ ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜଃ। ଅର୍ଥସଂପଦ୍ଵିମୋହାଯ ଵିମୋହୋ ନରକାଯ ଚ
ଧନର ଏଇଶ୍ୱର୍ୟରେ ମନ ହରାଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି; ଧନର ଅଧିକତା ଭ୍ରମ ଓ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ।
ତସ୍ମାଦର୍ଥମନର୍ଥାଖ୍ଯଂ ଶ୍ରେଯୋର୍ଥୀ ଦୂରତସ୍ତ୍ଯଜେତ୍। ଯସ୍ଯ ଧର୍ମାର୍ଥମର୍ଥେହା ତସ୍ଯାନୀହା ଗରୀଯସୀ
ତେଣୁ ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ଧନକୁ ଅନର୍ଥ ଭାବି ଦୂରରୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଯାହାଙ୍କ ଧନ ଚେଷ୍ଟା ଧର୍ମ ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନାସକ୍ତି ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ପ୍ରକ୍ଷାଲନାଦ୍ଧି ପଂକସ୍ଯ ଦୂରାଦସ୍ପର୍ଶନଂ ଵରଂ। ଯୋର୍ଥେନ ସାଧ୍ଯତେ ଧର୍ମଃ କ୍ଷଯିଷ୍ଣୁଃ ସ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
କାଦୁଁ ଧୋଇବାଠାରୁ ଦୂରରୁ ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ—ଏହିଟି ଭଲ। ଧନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଧର୍ମ ହୁଏ, ସେ ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଃ ପରାର୍ଥେ ପରିତ୍ଯାଗଃ ସୋକ୍ଷଯୋ ମୁକ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ। ଭରଦ୍ଵାଜ ଉଵାଚ। ଜୀର୍ଯଂତି ଜୀର୍ଯତଃ କେଶା ଦଂତା ଜୀର୍ଯଂତି ଜୀର୍ଯତଃ
ଯେଉଁ ପରପ୍ରୟୋଜନ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ଯାହା ସହିତ କ୍ଷୟ ଅଛି, ସେଇ ମୁକ୍ତିର ଚିହ୍ନ। ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ବୟସ୍ ହେବା ସହିତ କେଶ ଓ ଦାନ୍ତ ଝରିଯାଏ।
ଧନାଶା ଜୀଵିତାଶା ଚ ଜୀର୍ଯତୋଽପି ନ ଜୀର୍ଯତି। ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଚ ଜୀର୍ଯେତେ ତୃଷ୍ଣୈକା ନିରୁପଦ୍ରଵା୨୫୦ 1.19.
ଧନ ଓ ଜୀବନର ଆଶା ବୟସ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଝରିଯାଏ ନାହିଁ; ଆଖି ଓ କାନ ଝରିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତୃଷ୍ଣା ମାତ୍ର ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଯାଏ।
ସୂଚ୍ଯା ସୂତ୍ରଂ ଯଥା ଵସ୍ତ୍ରେ ସମାନଯତି ସୂଚକଃ। ତଦ୍ଵତ୍ସଂସାରସୂତ୍ରଂ ହି ତୃଷ୍ଣାସୂଚ୍ଯୋପନୀଯତେ
ଯେପରି ଦରଜିଏ ସୁଇ ଦ୍ୱାରା କପଡ଼ାରେ ସୁତା ପକାଇ ନେଇଥାଏ, ସେହିପରି ଏହି ସଂସାରର ସୁତାକୁ ତୃଷ୍ଣାର ସୁଇ ଦ୍ୱାରା ଆଣି ନେଇଯାଏ।
ଯଥା ଶୃଂଗଂ ରୁରୋଃ କାଯେ ଵର୍ଦ୍ଧମାନେ ଚ ଵର୍ଦ୍ଧତେ। ଅନଂତପାରା ଦୁଷ୍ପୂରା ତୃଷ୍ଣା ଦୁଃଖଶତାଵହା
ଯେପରି ପଶୁର ଦେହରେ ଶିଙ୍ଗ ବଢ଼ିଥାଏ ଏବଂ ଦେହ ବଢ଼ିଲେ ଶିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେପରି ତୃଷ୍ଣା ଅନନ୍ତ, ଅପୂରଣୀୟ ଏବଂ ଶତଶଃ ଦୁଃଖ ଆଣିଥାଏ।
ଅଧର୍ମବହୁଲା ଚୈଵ ତସ୍ମାତ୍ତାଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍। ଗୌତମ ଉଵାଚ। ସଂତୁଷ୍ଟଃ କୋ ନ ଶକ୍ନୋତି ଫଲୈଶ୍ଚାପ୍ଯତିଵର୍ତିତୁମ୍
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଅଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ଗୌତମ କହିଲେ: ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେ କି ଫଳରେ ବନ୍ଧି ରହିପାରିବେ?
ଲୁବ୍ଧଇଂଦ୍ରିଯଲୌଲ୍ଯେନ ସଂକଟାନ୍ଯଵଗାହତେ। ସର୍ଵତ୍ର ସଂପଦସ୍ତସ୍ଯ ସଂତୁଷ୍ଟଂ ଯସ୍ଯ ମାନସଂ
ଲୋଭୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଅଶାନ୍ତ ମନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହାର ମନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।
ଉପାନଦ୍ଗୂଢପାଦସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଚର୍ମାଵୃତେଵ ଭୂଃ। ସଂତୋଷାମୃତତୃପ୍ତାନାଂ ଯତ୍ସୁଖଂ ଶାଂତଚେତସାଂ
ଯେଉଁଠି ଚରଣ ଚପ୍ପଳା ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି, ମନେ ହୁଏ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚର୍ମରେ ଢାକାଯାଇଛି; ଏହିପରି ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତରେ ତୃପ୍ତ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସୁଖ।
କୁତସ୍ତଦ୍ଧନଲୁବ୍ଧାନାମିତଶ୍ଚେତଶ୍ଚ ଧାଵତାମ୍। ଅସଂତୋଷଃ ପରଂ ଦୁଃଖଂ ସଂତୋଷଃ ପରମଂ ସୁଖମ୍
ଧନର ଲୋଭରେ ଯେଉଁମାନେ ଏପଟେ ସେପଟେ ମନ ଦୌଡ଼ାନ୍ତି, ସେମାନେ କେମିତି ଏହି ସୁଖ ପାଇପାରିବେ? ଅସନ୍ତୋଷ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ସନ୍ତୋଷ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ସୁଖ।
ସୁଖାର୍ଥୀ ପୁରୁଷସ୍ତସ୍ମାତ୍ସଂତୁଷ୍ଟଃ ସଂତତଂ ଭଵେତ୍। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ। କାମଂ କାମଯମାନସ୍ଯ ଯଦି କାମଃ ସମୃଦ୍ଧ୍ଯତି
ଏହିପରି, ଯିଏ ସୁଖ ଚାହେ, ସେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଉଚିତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ଯଦି ଏକ ଆଶା ପୂରଣ ହୁଏ—
ଅଥୈନମପରଃ କାମୋ ଭୂଯୋ ଵିଧ୍ଯତି ବାଣଵତ୍। ନ ଜାତୁକାମଃ କାମାନାମୁପଭୋଗେନ ଶାମ୍ଯତି
ତେବେ ଆଉ ଏକ ଆଶା ପୁଣି ତାକୁ ବାଣ ଭଳି ବିଧିଯାଏ; ଆଶା କେବେ ଉପଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ହଵିଷା କୃଷ୍ଣଵର୍ତ୍ମେଵ ଭୂଯ ଏଵାଭିଵର୍ଦ୍ଧତେ। କାମାନଭିଲଷନ୍ମୋହାନ୍ନ ନରଃ ସୁଖମେଧତେ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଘିଅ ଦେଲେ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଆଶା ମଧ୍ୟ ଆଉ ଅଧିକ ବଢ଼େ; ଯିଏ ମୂଢ଼ତାରେ ଆଶାକୁ ଧରି ରହିଥାଏ, ସେ କେବେ ସୁଖ ପାଏ ନାହିଁ।
ଶ୍ଯେନାଲଯତରୁଚ୍ଛାଯାଂ ଵ୍ରଜନ୍ନିଵ କପିଂଜଲଃ। ଚତୁସ୍ସାଗରପର୍ଯନ୍ତାଂ ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍
ଯେପରି ଏକ କପିଞ୍ଜଳ ପକ୍ଷୀ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀ ଥିବା ଗଛର ଛାୟାକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଯିଏ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚାରି ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଭୋଗ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ତୁଲ୍ଯାଶ୍ମକାଞ୍ଚନୋଯଶ୍ଚ ସକୃତାର୍ଥୋ ନ ପାର୍ଥିଵଃ। ଜମଦଗ୍ନିରୁଵାଚ। ପ୍ରତିଗ୍ରହସମର୍ଥୋପି ନାଦତ୍ତେ ଯଃ ପ୍ରତିଗ୍ରହମ୍
ଯିଏ ଏକଥର ନିଜ କାମନା ପୂରଣ କରିଛି, ସେ ପାଇଁ ପାଥର ଓ ସୁନା ସମାନ; ରାଜା ନୁହେଁ। ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ:
ଯେ ଲୋକା ଦାନଶୀଲାନାଂ ସ ତାନାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତାନ୍। ଯୋର୍ଥାନିଚ୍ଛେନ୍ନୃପାଦ୍ଵିପ୍ରଃ ଶୋଚିତଵ୍ଯୋ ମହର୍ଷିଭିଃ
ଯିଏ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦାନ ନେଇପାରିବା ସମର୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ନେଉନାହାଁତି, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ଧନ ଚାହିଁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ଦୟା କରନ୍ତି।
ନ ସ ପଶ୍ଯତି ମୂଢାତ୍ମା ନରକେ ଯାତନାଭଯମ୍। ପ୍ରତିଗ୍ରହସମର୍ଥୋପି ନ ପ୍ରସଜ୍ଯେତ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହେ
ଏମିତି ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ନରକର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୟକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ; ଦାନ ନେଇପାରିବା ସମର୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦାନ ନେବାରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ପ୍ରତିଗ୍ରହେଣ ଵିପ୍ରାଣାଂ ବ୍ରାହ୍ମଂ ତେଜଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି। ପ୍ରତିଗ୍ରହସମର୍ଥାନାଂ ନିଵୃତ୍ତାନାଂ ପ୍ରତିଗ୍ରହାତ୍
ଦାନ ନେବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଦାନ ନେଇପାରିବା ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦାନ ନେଉନାହାଁତି, ସେମାନେ ଦାତାଙ୍କ ସହିତ ସେଇ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି।
ଯ ଏଵ ଦଦତାଂ ଲୋକାସ୍ତ ଏଵାପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତାମ୍। ଅରୁନ୍ଧତ୍ଯୁଵାଚ। ବିସତଂତୁର୍ଯଥାନିତ୍ଯମଂଭସ୍ଥସ୍ସତତଂ ଵିଶେତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଲୋକ ଦାନ ନେଇନଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ଅରୁନ୍ଧତୀ କହିଲେ: ଯେପରି ବିସ ତନ୍ତୁ ସଦା ପାଣିରେ ରହିଥାଏ—
ତୃଷ୍ଣା ଚୈଵମନାଦ୍ଯଂତା ତଥା ଦେହଗତା ସଦା। ଯା ଦୁସ୍ତ୍ଯଜା ଦୁର୍ମତିଭିର୍ଯା ନ ଜୀର୍ଯତି ଜୀର୍ଯତଃ
ସେପରି ତୃଷ୍ଣା ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ, ସଦା ଦେହରେ ରହିଥାଏ; ମୂଢ଼ମନେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେହ ଝରିଯିବା ସହିତ ଏହା କେବେ ଝରେନାହିଁ।