ପୁଷ୍କରେ ଦୁଷ୍କରଂ ଦାନଂ ଵାସଶ୍ଚୈଵ ସୁଦୁଷ୍କରଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତୁ ଗତ୍ଵା ଵୈ ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁଷ୍କରଂ
ପୁଷ୍କରରେ ଦାନ ଦେବା ଦୁର୍ଲଭ, ଏଠାରେ ରହିବା ବି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଏଠାରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଷ୍ଠ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଇ,
ସ୍ନାନାଦ୍ଭଵେନ୍ମୋକ୍ଷଭାଗୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧେନ ପିତୃତାରକଃ। ନାମମାତ୍ରୋପି ଯୋ ଵିପ୍ରୋ ଗତ୍ଵା ସଂଧ୍ଯାମୁପାସତେ
ସ୍ନାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାକୁ କେବଳ ନାମକ୍ରମରେ ଯାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କଲେ,
ଵର୍ଷାଣି ଦ୍ଵାଦଶୈଵେହ ତେନ ସଂଧ୍ଯା ହ୍ଯୁପାସିତା। ଭଵେତ୍ତୁ ନାତ୍ର ସଂଦେହଃ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
ଏଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କଲେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୁ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ।
ସାଵିତ୍ରୀ କଥିତୋ ଦୋଷଃ କୁଲେ ତସ୍ଯ ନ ଜାଯତେ। ଯା ପତ୍ନୀ ଦଦତେ ଭର୍ତୁଃ ସଂଧ୍ଯୋପାସ୍ତିଂ କରିଷ୍ଯତଃ
ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଦୋଷ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି,
କରକେଣ ତୁ ତାମ୍ରେଣ ତୋଯଂ ମୁକ୍ତା ଦିଵଂ ଵ୍ରଜେତ୍। ବ୍ରହ୍ମଲୋକମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିନଂ୫୦ 1.19.
ତାମ୍ର ପାତ୍ରରେ ଜଳ ଦେଇ ଛାଡ଼ିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ଅବଧି ରହିଥାଏ।
ଏକାକିନା ଗତେନାପି ସଂଧ୍ଯା ଵଂଦ୍ଯା ଯଥାକ୍ରମଂ। ପୌଷ୍କରେଣାଥ ତୋଯେନ ଭୃଂଗାରେ ନିହିତେନ ତୁ
ଏକାକି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ପୁଷ୍କରର ଜଳ ଲୋହା ପାତ୍ରରେ ରଖି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାସ୍ଥାଯ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ରାଜସତ୍ତମ। ପିତୄଣାଂ ପରମା ତୃପ୍ତିଃ କ୍ରିଯତେ ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦିକୀ
ହେ ରାଜାନ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଥିରେ ପିତୃମାନେ ବାରଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷ ପାଆନ୍ତି।
ଯୁଗସହସ୍ରଂ ପିଣ୍ଡେନ ଶ୍ରାଦ୍ଧେନାନନ୍ତ୍ଯମଶ୍ନୁତେ। ଏତଦର୍ଥଂ ହି ଵିଦ୍ଵାଂସଃ କୁର୍ଵଂତେ ଦାରସଂଗ୍ରହଂ
ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଏକ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ, ପିତୃମାନେ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିବାହ କରି ପରିବାର ଗଠନ କରନ୍ତି।
ତୀର୍ଥେ ଗତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଦାସ୍ଯାମଃ ପିଂଡାନ୍ଵୈ ଶ୍ରାଦ୍ଧପୂର୍ଵକଂ। ତେଷାଂ ପୁତ୍ରା ଧନଂ ଧାନ୍ଯମଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ଚ ସଂତତିଃ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରମରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ବଂଶ ପରମ୍ପରାରେ କେବେ ଅଭାବ ଦେଖିବେନାହିଁ।
ଭଵେଦ୍ଵୈ ନାତ୍ର ସଂଦେହ ଏତଦାହ ପିତାମହଃ। ତର୍ପଯିତ୍ଵା ପିତୄନ୍ଦେଵାନଗ୍ନିଷ୍ଟୋମଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଏହି କଥା ପିତାମହ କହିଥିଲେ; ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ଆଶ୍ରମାନପି ତେ ଵଚ୍ମି ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ନୃପ। ଅଗସ୍ତ୍ଯେନ କୃତଶ୍ଚାତ୍ର ଆଶ୍ରମୋ ଦେଵସଂମିତଃ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି—ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ, ରାଜନ୍; ଏଠାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମାନ ଏକ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
ସପ୍ତର୍ଷୀଣାଂ ପୁରା ଚାତ୍ର ଆଶ୍ରମୋ ଦେଵସମ୍ମତଃ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷୀଣାଂ ତଥା ଚାତ୍ର ମନୂନାଂ ପରମସ୍ତଥା
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଏଠାରେ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମହାନ୍ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ମନୁମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ନାଗାନାଂ ଚ ପୁରୀ ରମ୍ଯା ଯଜ୍ଞପର୍ଵତରୋଧସି। ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ମହାରାଜ ପ୍ରଭାଵମମିତାତ୍ମନଃ
ଯଜ୍ଞ ପର୍ବତର ତଳେ ନାଗମାନଙ୍କ ଏକ ଶୁଭ୍ର ନଗର ଅଛି, ହେ ମହାରାଜ, ଏଠାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ।
କଥଯାମି ସମାସେନ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ସୁସମାହିତଃ। ପୂର୍ଵଂ କୃତଯୁଗେ ଭୀଷ୍ମ ଦାନଵା ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦାଃ
ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି କଥା କହିବି—ତୁମେ ମନ ଦେଇ ଶୁଣ; ପ୍ରାଚୀନ କୃତୟୁଗରେ, ହେ ଭୀଷ୍ମ, ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମଦମସ୍ତ ହୋଇ ଉଠିଥିଲେ।
କାଲେଯା ଇତି ଵିଖ୍ଯାତା ଗଣାଃ ପରମଦାରୁଣାଃ। ତେ ତୁ ଵୃତ୍ରଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଦେଵାନ୍ହଂତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତାଃ
କାଳେୟ ନାମର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଦଳ ଥିଲା; ସେମାନେ ବୃତ୍ରଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଦେବତାମାନେ ନାଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସମୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ବ୍ରହ୍ମାଣମୁପତସ୍ଥିରେ। କୃତାଂଜଲୀଂସ୍ତୁ ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପରମେଷ୍ଠୀତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ସେମାନେ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ, ତେବେ ପରମେଷ୍ଠୀ କହିଲେ।
ଵିଦିତଂ ମେ ସୁରାଃ ସର୍ଵଂ ଯଦ୍ଵଃ କାର୍ଯଂ ଚିକୀର୍ଷିତଂ। ତମୁପାଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ଵୃତ୍ରଂ ଵଧିଷ୍ଯଥ
‘ମୋତେ ସବୁ କଥା ଜଣା; ତୁମେ କଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୁଁ ଜାଣିଛି। କିପରି ବୃତ୍ରଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିବ, ମୁଁ ଉପାୟ କହିଦେଉଛି।’
ଦଧୀଚିରିତି ଵିଖ୍ଯାତୋ ମହାନୃଷିରୁଦାରଧୀଃ। ତଂ ଗତ୍ଵା ସହିତାସ୍ସର୍ଵେ ଵରଂ ଚ ପ୍ରତିଯାଚତ
‘ଦଧୀଚି ନାମକ ଏକ ମହାନ ଋଷି ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ମନ ବଡ଼ ଉଦାର; ତମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଏକ ବର ମାଗ।’
ସ ଵୋ ଦାସ୍ଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ସୁପ୍ରୀତେନାଂତରାତ୍ମନା। ସ ଵାଚ୍ଯଃ ସହିତୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଭଵଦ୍ଭିର୍ଜଯକାଂକ୍ଷିଭିଃ
‘ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନେ ଖୁସି ହୋଇ ତୁମକୁ ଏହି ବର ଦେଇଦେବେ; ତେଣୁ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଇଚ୍ଛା ନେଇ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କର।’
ସ୍ଵାନ୍ଯସ୍ଥୀନି ପ୍ରଯଚ୍ଛସ୍ଵ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯହିତକାଂକ୍ଷଯା। ସ ଶରୀରଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସ୍ଵାନ୍ଯସ୍ଥୀନି ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
‘ତିନି ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଅସ୍ଥି ଦେବାକୁ କହ; ସେ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଦେଇଦେବେ।’
ତସ୍ଯାସ୍ଥିଭିର୍ମହାଘୋରଂ ଵଜ୍ରଂ ସଂକ୍ରିଯତାଂ ଦୃଢଂ। ମହଚ୍ଛତ୍ରୁହନଂ ଦିଵ୍ଯଂ ତଦସ୍ତ୍ରମଶନିଃ ସ୍ମୃତଂ
‘ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଦ୍ୱାରା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୃଢ଼ ବଜ୍ର ତିଆରି କର; ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଦିବ୍ୟ।’
ତେନ ଵଜ୍ରେଣ ଵୈ ଵୃତ୍ରଂ ଵଧିଷ୍ଯତି ଶତକ୍ରତୁଃ। ଏତଦ୍ଵଃ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଧୀଯତାଂ
‘ସେଇ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶତକ୍ରତୁ ବୃତ୍ରଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବେ; ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିଦେଲି—ଏହିପରି ହିଁ କର।’
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତତୋ ଦେଵା ଅନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ପିତାମହଂ। ଶତକ୍ରତୁଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଦଧୀଚେରାଶ୍ରମଂ ଯଯୁଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ ପିତାମହଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ଶତକ୍ରତୁଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ଦଧୀଚିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସରସ୍ଵତ୍ଯାଃ ପରେ ପାରେ ନାନାଦ୍ରୁମଲତାଵୃତଂ। ଷଟ୍ପଦୋଦ୍ଗୀତନିନଦୈରୁଦ୍ଘୁଷ୍ଟଂ ସାମଗୈରିଵ
ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ଅପାର ପାରେ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଢାକା, ମଧୁମକୁନ୍ଦଳୀମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସାମଗାୟନ ପରି ଧ୍ୱନି ହେଉଥିବା ଏକ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା।
ପୁଂସ୍କୋକିଲରଵୋନ୍ମିଶ୍ରଂ ଜୀଵଂ ଜୀଵକନାଦିତମ୍। ମହିଷୈଶ୍ଚ ଵରାହୈଶ୍ଚ ସୃମରୈଶ୍ଚମରୈରପି
ପୁରୁଷ କୋଇଲି ଓ ଜୀବକ ପଖୀଙ୍କ ଡାକ ମିଶି ଯେଉଁଠି ଜୀବମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ସେଠି ମହିଷ, ବନଶୁକର, ହରିଣ ଓ ଚମର ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ତତ୍ରତତ୍ରାନୁଚରିତୈଃ ଶାର୍ଦୂଲଭଯଵର୍ଜିତୈଃ। କରେଣୁଭିର୍ଵାରଣୈଶ୍ଚ ପ୍ରଭିନ୍ନକରଟାମୁଖୈଃ
ସେଠାରେ ଏଠି-ସେଠି ବାଘ ଭୟ ନଥିବା ହାତୀ ଓ ଦନ୍ତିମାନେ ଖୋଲା ଶୁଣ୍ଡ ଓ ମୁହଁ ନେଇ ଘୁରୁଥିଲେ।
ସ୍ଵରୋଦ୍ଗାରୈଶ୍ଚ କ୍ରୀଡଦ୍ଭିଃ ସମଂତାଦନୁନାଦିତଂ। ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରୈର୍ମହାନାଦଂ ନଦଦ୍ଭିରନୁନାଦିତଂ
ଚାରିପଟେ ଖେଳୁଥିବା ପଶୁମାନଙ୍କ ଡାକ ଓ ସିଂହ ଓ ବାଘମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନରେ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା।
ମଯୂରୈଶ୍ଚାପି ସଂଲୀନୈର୍ଗୁହାକଂଦରଵାସିଭିଃ। ତେଷୁ ତେଷୁ ଚ କୁଂଜେଷୁ ନାଦିତଂ ସୁମନୋରମଂ
ପାହାଡ଼ ଗୁହା ଓ ଖାଦିରେ ଲୁଚିଥିବା ମୟୂରମାନେ ତାଙ୍କର ମନୋହର ଡାକରେ ସେଇ କୁଞ୍ଜମାନେ ଭରିଦେଇଥିଲେ।
ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପସମପ୍ରଖ୍ଯଂ ଦଧୀଚ୍ଯାଶ୍ରମମାଗମନ୍। ତତ୍ରାପଶ୍ଯନ୍ଦଧୀଚିଂ ତଂ ଦିଵାକରସମପ୍ରଭମ୍
ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦଧୀଚିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ସେମାନେ ପହଞ୍ଚି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ଦଧୀଚିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଜାଜ୍ଵଲ୍ଯମାନଂ ଵପୁଷା ଯଥା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଚତୁର୍ଭୁଜମ୍। ତସ୍ଯ ପାଦୌ ସୁରା ରାଜନ୍ନଭିଵଂଦ୍ଯ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ। ଅଯାଚଂତ ଵରଂ ସର୍ଵେ ଯଥୋକ୍ତଂ ପରମେଷ୍ଠିନା
ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପରି ଚାରିହାତି ଓ ତେଜରେ ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ଦଧୀଚିଙ୍କ ପାଖରେ ଦେବତାମାନେ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କରି ନମସ୍କାର କଲେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥାଅନୁଯାୟୀ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟରେ ବର ଚାହିଲେ।