ପୈତାମହଂ ସରଃ ପୁଣ୍ଯଂ ପୁଷ୍କରଂ ନାମ ନାମତଃ। ଵୈଖାନସାନାଂ ସିଦ୍ଧାନାଂ ମୁନୀନାଂ ପୁଣ୍ଯଦଂ ହି ଯତ୍
ପିତାମହଙ୍କ ପବିତ୍ର ସରୋବର, ଯାହାକୁ ପୁଷ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଭଲ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ସ୍ଥାନ ଭଲ ବୈଖାନସ ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ସରସ୍ଵତୀ ପୁଣ୍ଯତମା ଯସ୍ମାଦ୍ଯାତା ମହାର୍ଣଵମ୍। ଆଦିଦେଵୋ ମହାଯୋଗୀ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ମଧୁସୂଦନଃ
ସରସ୍ୱତୀ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର, କାରଣ ସେ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଆଦିଦେବ, ମହାଯୋଗୀ ମଧୁସୂଦନ, ସେଠି ବସିଛନ୍ତି।
ଖ୍ଯାତ ଆଦିଵରାହେତି ନାମ୍ନା ତ୍ରିଦଶପୂଜିତଃ। ହୀନଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଯେ ଵର୍ଣାସ୍ତୀର୍ଥେ ପୈତାମହେ ଗତାଃ
ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଆଦିବରାହ ବୋଲି ପରିଚିତ, ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିମ୍ନ ଜାତିର, ସେମାନେ ଯଦି ପିତାମହ ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି,
ନ ଵିଯୋନିଂ ଵ୍ରଜଂତ୍ଯେତେ ସ୍ନାତ୍ଵା ତୀର୍ଥେ ମହାତ୍ମନଃ। କାର୍ତିକ୍ଯାଂ ଚ ଵିଶେଷେଣ ଯୋଭିଗଚ୍ଛେତ୍ତୁ ପୁଷ୍କରଂ
ସେମାନେ ଆଉ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଯଦି ସେମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ବିଶେଷ କରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯିଏ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଏ,
ଫଲଂ ତତ୍ରାକ୍ଷଯଂ ତସ୍ଯ ଭଵତୀତ୍ଯନୁଶୁଶ୍ରୁମ। ସାଯଂପ୍ରାତଃ ସ୍ମରେଦ୍ଯସ୍ତୁ ପୁଷ୍କରାଣି କୃତାଂଜଲି
ସେଠାରେ ଫଳ କେବେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ହାତ ଜୋଡି ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ମରଣ କରେ,
ଉପସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଭଵେତ୍ତେନ ସର୍ଵତୀର୍ଥେ ତୁ କୌରଵ। ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ଯତ୍ପାପଂ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଵା ପୁରୁଷସ୍ଯ ଵା
ସେ ଏହି କାରଣରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଓ କେତେ ଦିନଠାରୁ ଯେଉଁ ପାପ ହୋଇଛି, ସେ ଯେଉଁ ନାରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷର ହେଉ,
ପୁଷ୍କରେ ସ୍ନାନମାତ୍ରେଣ ସର୍ଵମେତତ୍ପ୍ରଣଶ୍ଯତି। ଯଥାସୁରାଣାଂ ପ୍ରଵରଃ ସର୍ଵେଷାଂ ତୁ ପିତାମହଃ
ପୁଷ୍କରରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ସେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେପରି ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପିତାମହ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ,
ତଥୈଵ ପୁଷ୍କରଂ ତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥାନାମାଦିରୁଚ୍ଯତେ। ତ ଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଶଵର୍ଷାଣି ପୁଷ୍କରେ ନିଯତଃ ଶୁଚିଃ
ସେପରି, ପୁଷ୍କର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ମନାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖି, ଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଓ ପବିତ୍ର ରହିବା ଉଚିତ।
କ୍ରତୂନ୍ସର୍ଵାନଵାପ୍ନୋତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି। ଯସ୍ତୁ ଵର୍ଷଶତଂ ପୂର୍ଣମଗ୍ନିହୋତ୍ରମୁପାସତେ
ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରେ,
କାର୍ତିକୀଂ ଵା ଵସେଦେକାଂ ପୁଷ୍କରେ ସମମେଵ ତୁ। ପୁଷ୍କରେ ଦୁଷ୍କରୋ ହୋମଃ ପୁଷ୍କରେ ଦୁଷ୍କରଂ ତପଃ
କିମ୍ବା କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏକ ମାସ ପୁଷ୍କରରେ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସମାନ। ପୁଷ୍କରରେ ହୋମ କରିବା କଷ୍ଟକର, ତପସ୍ୟା କରିବା ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟକର।
ପୁଷ୍କରେ ଦୁଷ୍କରଂ ଦାନଂ ଵାସଶ୍ଚୈଵ ସୁଦୁଷ୍କରଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତୁ ଗତ୍ଵା ଵୈ ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁଷ୍କରଂ
ପୁଷ୍କରରେ ଦାନ ଦେବା ଦୁର୍ଲଭ, ଏଠାରେ ରହିବା ବି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଏଠାରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଷ୍ଠ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଇ,
ସ୍ନାନାଦ୍ଭଵେନ୍ମୋକ୍ଷଭାଗୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧେନ ପିତୃତାରକଃ। ନାମମାତ୍ରୋପି ଯୋ ଵିପ୍ରୋ ଗତ୍ଵା ସଂଧ୍ଯାମୁପାସତେ
ସ୍ନାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାକୁ କେବଳ ନାମକ୍ରମରେ ଯାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କଲେ,
ଵର୍ଷାଣି ଦ୍ଵାଦଶୈଵେହ ତେନ ସଂଧ୍ଯା ହ୍ଯୁପାସିତା। ଭଵେତ୍ତୁ ନାତ୍ର ସଂଦେହଃ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
ଏଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କଲେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୁ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ।
ସାଵିତ୍ରୀ କଥିତୋ ଦୋଷଃ କୁଲେ ତସ୍ଯ ନ ଜାଯତେ। ଯା ପତ୍ନୀ ଦଦତେ ଭର୍ତୁଃ ସଂଧ୍ଯୋପାସ୍ତିଂ କରିଷ୍ଯତଃ
ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଦୋଷ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି,
କରକେଣ ତୁ ତାମ୍ରେଣ ତୋଯଂ ମୁକ୍ତା ଦିଵଂ ଵ୍ରଜେତ୍। ବ୍ରହ୍ମଲୋକମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିନଂ୫୦ 1.19.
ତାମ୍ର ପାତ୍ରରେ ଜଳ ଦେଇ ଛାଡ଼ିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ଅବଧି ରହିଥାଏ।
ଏକାକିନା ଗତେନାପି ସଂଧ୍ଯା ଵଂଦ୍ଯା ଯଥାକ୍ରମଂ। ପୌଷ୍କରେଣାଥ ତୋଯେନ ଭୃଂଗାରେ ନିହିତେନ ତୁ
ଏକାକି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ପୁଷ୍କରର ଜଳ ଲୋହା ପାତ୍ରରେ ରଖି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାସ୍ଥାଯ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ରାଜସତ୍ତମ। ପିତୄଣାଂ ପରମା ତୃପ୍ତିଃ କ୍ରିଯତେ ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦିକୀ
ହେ ରାଜାନ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଥିରେ ପିତୃମାନେ ବାରଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷ ପାଆନ୍ତି।
ଯୁଗସହସ୍ରଂ ପିଣ୍ଡେନ ଶ୍ରାଦ୍ଧେନାନନ୍ତ୍ଯମଶ୍ନୁତେ। ଏତଦର୍ଥଂ ହି ଵିଦ୍ଵାଂସଃ କୁର୍ଵଂତେ ଦାରସଂଗ୍ରହଂ
ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଏକ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ, ପିତୃମାନେ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିବାହ କରି ପରିବାର ଗଠନ କରନ୍ତି।
ତୀର୍ଥେ ଗତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଦାସ୍ଯାମଃ ପିଂଡାନ୍ଵୈ ଶ୍ରାଦ୍ଧପୂର୍ଵକଂ। ତେଷାଂ ପୁତ୍ରା ଧନଂ ଧାନ୍ଯମଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ଚ ସଂତତିଃ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରମରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ବଂଶ ପରମ୍ପରାରେ କେବେ ଅଭାବ ଦେଖିବେନାହିଁ।
ଭଵେଦ୍ଵୈ ନାତ୍ର ସଂଦେହ ଏତଦାହ ପିତାମହଃ। ତର୍ପଯିତ୍ଵା ପିତୄନ୍ଦେଵାନଗ୍ନିଷ୍ଟୋମଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଏହି କଥା ପିତାମହ କହିଥିଲେ; ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ଆଶ୍ରମାନପି ତେ ଵଚ୍ମି ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ନୃପ। ଅଗସ୍ତ୍ଯେନ କୃତଶ୍ଚାତ୍ର ଆଶ୍ରମୋ ଦେଵସଂମିତଃ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି—ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ, ରାଜନ୍; ଏଠାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମାନ ଏକ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
ସପ୍ତର୍ଷୀଣାଂ ପୁରା ଚାତ୍ର ଆଶ୍ରମୋ ଦେଵସମ୍ମତଃ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷୀଣାଂ ତଥା ଚାତ୍ର ମନୂନାଂ ପରମସ୍ତଥା
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଏଠାରେ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମହାନ୍ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ମନୁମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ନାଗାନାଂ ଚ ପୁରୀ ରମ୍ଯା ଯଜ୍ଞପର୍ଵତରୋଧସି। ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ମହାରାଜ ପ୍ରଭାଵମମିତାତ୍ମନଃ
ଯଜ୍ଞ ପର୍ବତର ତଳେ ନାଗମାନଙ୍କ ଏକ ଶୁଭ୍ର ନଗର ଅଛି, ହେ ମହାରାଜ, ଏଠାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ।
କଥଯାମି ସମାସେନ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ସୁସମାହିତଃ। ପୂର୍ଵଂ କୃତଯୁଗେ ଭୀଷ୍ମ ଦାନଵା ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦାଃ
ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି କଥା କହିବି—ତୁମେ ମନ ଦେଇ ଶୁଣ; ପ୍ରାଚୀନ କୃତୟୁଗରେ, ହେ ଭୀଷ୍ମ, ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମଦମସ୍ତ ହୋଇ ଉଠିଥିଲେ।
କାଲେଯା ଇତି ଵିଖ୍ଯାତା ଗଣାଃ ପରମଦାରୁଣାଃ। ତେ ତୁ ଵୃତ୍ରଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଦେଵାନ୍ହଂତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତାଃ
କାଳେୟ ନାମର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଦଳ ଥିଲା; ସେମାନେ ବୃତ୍ରଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଦେବତାମାନେ ନାଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସମୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ବ୍ରହ୍ମାଣମୁପତସ୍ଥିରେ। କୃତାଂଜଲୀଂସ୍ତୁ ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପରମେଷ୍ଠୀତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ସେମାନେ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ, ତେବେ ପରମେଷ୍ଠୀ କହିଲେ।
ଵିଦିତଂ ମେ ସୁରାଃ ସର୍ଵଂ ଯଦ୍ଵଃ କାର୍ଯଂ ଚିକୀର୍ଷିତଂ। ତମୁପାଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ଵୃତ୍ରଂ ଵଧିଷ୍ଯଥ
‘ମୋତେ ସବୁ କଥା ଜଣା; ତୁମେ କଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୁଁ ଜାଣିଛି। କିପରି ବୃତ୍ରଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିବ, ମୁଁ ଉପାୟ କହିଦେଉଛି।’
ଦଧୀଚିରିତି ଵିଖ୍ଯାତୋ ମହାନୃଷିରୁଦାରଧୀଃ। ତଂ ଗତ୍ଵା ସହିତାସ୍ସର୍ଵେ ଵରଂ ଚ ପ୍ରତିଯାଚତ
‘ଦଧୀଚି ନାମକ ଏକ ମହାନ ଋଷି ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ମନ ବଡ଼ ଉଦାର; ତମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଏକ ବର ମାଗ।’
ସ ଵୋ ଦାସ୍ଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ସୁପ୍ରୀତେନାଂତରାତ୍ମନା। ସ ଵାଚ୍ଯଃ ସହିତୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଭଵଦ୍ଭିର୍ଜଯକାଂକ୍ଷିଭିଃ
‘ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନେ ଖୁସି ହୋଇ ତୁମକୁ ଏହି ବର ଦେଇଦେବେ; ତେଣୁ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଇଚ୍ଛା ନେଇ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କର।’
ସ୍ଵାନ୍ଯସ୍ଥୀନି ପ୍ରଯଚ୍ଛସ୍ଵ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯହିତକାଂକ୍ଷଯା। ସ ଶରୀରଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସ୍ଵାନ୍ଯସ୍ଥୀନି ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
‘ତିନି ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଅସ୍ଥି ଦେବାକୁ କହ; ସେ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଦେଇଦେବେ।’