ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ-। ଧର୍ମପୁତ୍ର ମହାଭାଗ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମିତେଽଧୁନା । ଯୋକ୍ତା ପୃଷ୍ଟେନ ମାଂଧାତ୍ରା ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ଧର୍ମପୁତ୍ର, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ମତେ ମାନ୍ଧାତା ଓ ବଡ଼ ଋଷି ବଶିଷ୍ଠ ପଚାରିଥିଲେ।
ଫାଲ୍ଗୁନସ୍ଯ ଵିଶେଷେଣ ଵିଶେଷଃ କଥିତୋ ନୃପ । ଆମଲକୀଵ୍ରତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଫଲପ୍ରଦମ୍
ହେ ରାଜା, ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ବିଶେଷ ମହିମା କହାଯାଇଛି; ଆମଳକୀ ବ୍ରତ ପବିତ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଦେବାଳୟର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଆମଲକ୍ଯାସ୍ତଲେ ଗତ୍ଵା ଜାଗରଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍ । କୃତ୍ଵା ଜାଗରଣଂ ରାତ୍ରୌ ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଆମଳକୀ ଗଛ ତଳେ ଯାଇ, ସେଠାରେ ରାତି ଜାଗିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ରାତି ଜାଗିଲେ, ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ।
ମାଂଧାତୋଵାଚ - ଆମଲକୀ କଦା ହ୍ଯେଷା ଉତ୍ପନ୍ନା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ
ମାନ୍ଧାତା ପଚାରିଲେ— ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଆମଳକୀ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ମୋତେ ସବୁ କଥା କହ, କାରଣ ମୋର ଅତି ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି।
କସ୍ମାଦିଯଂ ପଵିତ୍ରା ଚ କସ୍ମାତ୍ପାପପ୍ରଣାଶିନୀ । କସ୍ମାଜ୍ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏହି ଗଛ କାହିଁକି ପବିତ୍ର? କାହିଁକି ପାପ ନଶ୍ୱର କରେ? କାହିଁକି ରାତି ଜାଗିଲେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ?
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- କଥଯାମି ମହାଭାଗ ଯଥେଯମଭଵତ୍କ୍ଷିତୌ । ଆମଲକୀ ମହାଵୃକ୍ଷଃ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନଃ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ କହିବି କିପରି ଏହି ଆମଳକୀ, ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର କରୁଥିବା ବଡ଼ ଗଛ, ପୃଥିବୀରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ଏକାର୍ଣଵେ ପୁରା ଜାତେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଂଗମେ । ନଷ୍ଟେ ଦେଵାସୁରଗଣେ ପ୍ରଣଷ୍ଟୋରଗରାକ୍ଷସେ
ଏକ ସମୟରେ, ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଥିଲା, ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ଦେବତା, ଦାନବ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ତତ୍ର ଦେଵାଦିଦେଵେଶଃ ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ । ଜଗାମ ବ୍ରହ୍ମପରମମାତ୍ମନଃ ପଦମଵ୍ଯଯମ୍
ସେଠାରେ, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ଦେବତା, ସନାତନ ପରମାତ୍ମା, ନିଜ ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମପଦକୁ ଗଲେ।
ତତୋଽସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତୋ ବ୍ରହ୍ମମୁଖାଚ୍ଛଶିସମପ୍ରଭଃ । ଷ୍ଠୀଵନାଦ୍ବିଂଦୁରୁତ୍ପନ୍ନଃ ସ ଭୂମୌ ନିପପାତ ହ
ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସଦୃଶ ଏକ ତିନିକି ବାହାରିଲା ଓ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା।
ତସ୍ମାଦ୍ବିଂଦୋଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ ସ୍ଵଯଂ ଧାତ୍ରୀ ନଗୋ ମହାନ୍ । ଶାଖାପ୍ରଶାଖାବହୁଲଃ ଫଲଭାରେଣ ନାମିତଃ
ସେ ତିନିକିରୁ ସ୍ୱୟଂ ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଅନେକ ଡାଳି ଓ ଶାଖା ଥିବା, ଫଳର ଭାରରେ ନମିଥିବା ବଡ଼ ଗଛ।
ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷାଣାମାଦିରୋହଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ବ୍ରହ୍ମଣାଥ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସଂସୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଇମାଃ ପ୍ରଜାଃ
ସମସ୍ତ ଗଛମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି। ଏହା ପରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
ଦେଵଦାନଵଗଂଧର୍ଵଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାନ୍ । ଅସୃଜଦ୍ଭଗଵାନ୍ଦେଵୋ ମହର୍ଷୀଂଶ୍ଚ ତଥାମଲାନ୍
ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ଏହା ପରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସର୍ପ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମହାର୍ଷିମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଆଜଗ୍ମୁସ୍ତତ୍ର ଦେଵାସ୍ତେ ଯତ୍ର ଧାତ୍ରୀ ହରିପ୍ରିଯା । ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେ ମହାଭାଗ ପରଂ ଵିସ୍ମଯମାଗତାଃ
ସେଠାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି ଧାତ୍ରୀ ଗଛ, ଯାହା ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲା। ସେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଧାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ଦେଖି, ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ।
ନ ଜାନୀମ ଇମଂ ଵୃକ୍ଷଂ ଚିଂତଯଂତୋଽଭିସଂସ୍ଥିତାଃ । ଏଵଂ ଚିଂତଯତାଂ ତେଷାଂ ଵାଗୁଵାଚାଶରୀରିଣୀ
ସେମାନେ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ଭାବିଲେ— 'ଏହି ଗଛକୁ ଆମେ ଚିହ୍ନୁନାହିଁ।' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଦେହବିହୀନ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା।
ଆମଲକୀ ନଗୋ ହ୍ଯେଷ ପ୍ରଵରୋ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ମତଃ । ଅସ୍ଯ ସଂସ୍ମରଣାଦେଵ ଲଭେଦ୍ଗୋଦାନଜଂ ଫଲମ୍
ଏହା ହେଉଛି ଆମଳକୀ ଗଛ, ଏହାକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୈଷ୍ଣବ ଗଛ ବୋଲି ମନାଯାଏ। କେବଳ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋଦାନର ଫଳ ମିଳେ।
ସ୍ପର୍ଶନାଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଧାରଣାତ୍ତଥା । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ସେଵ୍ଯା ଆମଲକୀ ସଦା
ଏହାକୁ ଛୁଁଇଲେ ଦୁଇଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଧାରଣ କଲେ ତିନିଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଆମଳକୀକୁ ସଦା ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵପାପହରା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵୈଷ୍ଣଵୀ ପାପନାଶିନୀ । ତସ୍ଯା ମୂଲେ ସ୍ଥିତୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଦୂର୍ଧ୍ଵେ ଚ ପିତାମହଃ
ଏହି ଗଛ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ବୈଷ୍ଣବୀ ଓ ପାପ ନାଶିନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହାର ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ବିଦ୍ୟମାନ।
ସ୍କଂଧେ ଚ ଭଗଵାନ୍ରୁଦ୍ରଃ ସଂସ୍ଥିତଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ଶାଖାସୁ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଶାଖାସୁ ଚ ଦେଵତାଃ
ଏହାର ତଣ୍ଡରେ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ବସିଛନ୍ତି। ଶାଖାଗୁଡିକରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଓ ଉପଶାଖାଗୁଡିକରେ ଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି।
ପର୍ଣେଷୁ ଚାସତେ ଦେଵାଃ ପୁଷ୍ପେଷୁ ମରୁତସ୍ତଥା । ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ସର୍ଵେ ଫଲେଷ୍ଵେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଏହି ଗଛର ପତ୍ରରେ ଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଫୁଲରେ ମରୁତମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଫଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ନାୟକମାନେ ବିଦ୍ୟମାନ।
ସର୍ଵଦେଵମଯୀ ହ୍ଯେଷା ଧାତ୍ରୀ ଚ କଥିତା ମଯା । ତସ୍ମାତ୍ପୂଜ୍ଯତମା ହ୍ଯେଷା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିପରାଯଣୈଃ
ଏହି ଧାତ୍ରୀକୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ତେଣୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏହା ସବୁଠାରୁ ପୂଜ୍ୟ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - କୋ ଭଵାନ୍ନ ହି ଜାନୀମଃ କସ୍ମାତ୍କାରଣତାଂ ଗତଃ । ଦେଵୋ ଵା ଯଦି ଵା ଚାନ୍ଯଃ କଥଯସ୍ଵ ଯଥାତଥମ୍
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— 'ଆପଣ କିଏ? ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ। କେଉଁ କାରଣରେ ଆସିଛନ୍ତି? ଆପଣ ଦେବତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି? ସତ୍ୟକଥା କହନ୍ତୁ।'
ଵାଗୁଵାଚ - ଯଃ କର୍ତା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଭୁଵନାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଵିସ୍ମିତାନ୍ଵିଦୁଷଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୋଽହଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ
ସ୍ୱର କହିଲା— 'ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ। ତୁମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜିଜ୍ଞାସା କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ଆପଣାକୁ ଦର୍ଶାଇଛି।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଭାଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ । ଅନାଦିନିଧନଂ ଦେଵଂ ସ୍ତୋତୁଂ ତତ୍ର ପ୍ରଚକ୍ରମୁଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବ ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସେଠାରେ ଆଦି ଅନ୍ତ ନଥିବା ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ନମୋ ଭୂତାତ୍ମଭୂତାଯ ଆତ୍ମନେ ପରମାତ୍ମନେ । ଅଚ୍ଯୁତାଯ ନମୋ ନିତ୍ଯମନଂତାଯ ନମୋ ନମଃ
'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମା, ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଅଚ୍ୟୁତ, ନିତ୍ୟ, ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।'
ଦାମୋଦରାଯ କଵଯେ ଯଜ୍ଞେଶାଯ ନମୋ ନମଃ । ଏଵଂ ସ୍ତୁତସ୍ତୁ ଋଷିଭିସ୍ତୁତୋଷ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
'ଦାମୋଦର, ଜ୍ଞାନୀ, ଯଜ୍ଞର ନାୟକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।' ଏଭଳି ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ଖୁସି ହେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହର୍ଷୀଂସ୍ତାନଭୀଷ୍ଟଂ କିଂ ଦଦାମି ଵଃ । ଋଷଯ ଊଚୁଃ ଯଦି ତୁଷ୍ଟୋଽସି ଭଗଵନ୍ନସ୍ମାକଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ସେ ମହାର୍ଷିମାନେଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ତୁମେ କଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛ?' ଋଷିମାନେ କହିଲେ— 'ଯଦି ଆପଣ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି, ଆମର ଭଲ ପାଇଁ—'
ଵ୍ରତଂ କିଂଚିତ୍ସମାଖ୍ଯାହି ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷଫଲପ୍ରଦମ୍ । ଧନଧାନ୍ଯପ୍ରଦଂ ପୁଣ୍ଯମାତ୍ମନସ୍ତୁଷ୍ଟିକାରକମ୍
'ଏମିତି କୌଣସି ବ୍ରତ କହନ୍ତୁ ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଧନ ଧାନ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ।'
ଅଲ୍ପାଯାସଂ ବହୁଫଲଂ ଵ୍ରତାନାମୁତ୍ତମଂ ଵ୍ରତମ୍ । କୃତେନ ଯେନ ଦେଵେଶ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
'ଅତି ସହଜ ଓ ବହୁ ଫଳଦାୟକ, ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା କରିଲେ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ, ଏମିତି ବ୍ରତ କହନ୍ତୁ।'
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଫାଲ୍ଗୁନେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ପୁଷ୍ଯେଣ ଦ୍ଵାଦଶୀ ଯଦି । ଭଵେତ୍ସା ଚ ମହାପୁଣ୍ଯା ମହାପାତକନାଶିନୀ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ଯଦି ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥି ପଡ଼େ, ସେହି ଦିନଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ପାପକୁ ନାଶ କରେ।
ଵିଶେଷସ୍ତତ୍ର କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଃ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ଆମଲକୀଂ ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ଜାଗରଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍
ସେଥିରେ ବିଶେଷ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଆମଳକୀ ଗଛ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ରାତି ଜାଗିବା ଉଚିତ।